वाम एकताको नयाँ बहसः भण्डारीको पहल

काठमाडौ । नेपालको वाम राजनीतिमा फेरि एकपटक ‘एकता’को एजेन्डा सतहमा आएको छ । पूर्वराष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले विभिन्न कम्युनिष्ट दलहरूलाई एकीकृत गर्ने उद्देश्यसहित सक्रिय पहल थालेपछि राजनीतिक वृत्तमा नयाँ बहस सुरु भएको हो ।
उनले केपी शर्मा ओली, पुष्पकमल दाहाल, माधवकुमार नेपाल लगायतका शीर्ष नेतासँग प्रत्यक्ष तथा प्रतिनिधिमार्फत संवाद अघि बढाएको उनी निकट स्रोतको दाबी छ । छलफलको मूल आधार भनेको पछिल्ला राजनीतिक घटनाक्रम—विशेषगरी ‘जेन–जी’ आन्दोलन र हालै सम्पन्न निर्वाचनमा वाम दलहरूको कमजोर प्रदर्शन—हो ।

भण्डारीले आफ्ना भेटघाटमा वाम शक्तिहरू विभाजित रहँदा दीर्घकालीन रूपमा समाप्ति जोखिम बढ्ने निष्कर्ष प्रस्तुत गर्दै ‘सर्वमान्य नेतृत्व’ आवश्यक भएको तर्क राख्ने गरेको बताइन्छ । उनले एमालेभित्र बढ्दो असन्तुष्टि, माओवादी केन्द्रभित्र पुनर्गठनको बहस र समग्र वाम आन्दोलनको दिशाहीन अवस्थालाई औंल्याउँदै नयाँ ढंगले एकता अघि बढाउनुपर्ने धारणा राखेकी छिन् ।
यसका लागि उनले नेमकिपा, जनमोर्चासहित विभिन्न घटकमा विभाजित कम्यूनिष्ट नेताहरुसँग समेत छलफल गरेको उनी निकटहरु बताउँछन । जसका लागि एमालेकै नेतृत्वमा रहेका नेताहरुले समेत सघाईरहेका छन ।

विभाजनको इतिहासले बोकेको वाम आन्दोलन

नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनको इतिहास मूलतः टुटफुट, पुनर्गठन र अस्थायी एकताको चक्रबाट गुज्रिएको छ । नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी स्थापना भएदेखि नै वैचारिक मतभेद, अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव र नेतृत्व संघर्षका कारण विभिन्न धारहरू जन्मिए ।

बहुदलीय व्यवस्थापछि वाम राजनीति संस्थागत भए पनि विभाजनको सिलसिला रोकिएन । नेकपा एमाले र नेकपा माओवादी केन्द्र फरक धारका रूपमा विकसित भए ।
२०७५ सालमा यी दुईबीच एकीकरण भई नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) गठन भए पनि नेपाल सर्वोच्च अदालत को फैसलापछि पुनः विभाजन भयो । यसले वाम एकता केवल राजनीतिक आवश्यकतामा आधारित अस्थायी समीकरण हुने गरेको संकेत दिएको छ ।

मदन भण्डारीको विरासत र एमालेको उत्कर्ष

वाम आन्दोलनलाई जनस्तरमा स्थापित गर्ने प्रमुख व्यक्तित्वका रूपमा मदन भण्डारी लाई स्मरण गरिन्छ । उनले प्रतिपादन गरेको “जनताको बहुदलीय जनवाद”ले कम्युनिष्ट विचारधारालाई लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धासँग जोड्यो ।

उनकै वैचारिक मार्गदर्शनमा नेकपा एमाले देशको सबैभन्दा ठूलो कम्युनिष्ट शक्ति बन्न सफल भयो । संगठन, नेतृत्व र जनआधारको संयोजनले एमालेलाई मुख्यधारको निर्णायक शक्ति बनायो ।
उनको निधनपछि विद्यादेवी भण्डारीले पार्टीभित्र निरन्तर सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्दै महिला संगठनदेखि शीर्ष तहसम्म नेतृत्व सम्हालेकी थिइन् ।

वर्तमान संकटः विखण्डन र विश्वासको अभाव

आजको सन्दर्भमा वाम राजनीति बहुआयामिक संकटबाट गुज्रिरहेको छ । एमालेभित्र नेतृत्वप्रति असन्तुष्टि, माओवादी केन्द्रको कमजोर संगठनात्मक अवस्था र नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत समाजवादी) जस्ता नयाँ दलहरूको स्थायित्व चुनौतीले वाम मत विभाजित बनेको छ । यसले निर्वाचनमा प्रभाव घटाएको मात्र होइन, वैचारिक स्पष्टता र जनविश्वाससमेत कमजोर बनाएको छ ।

भण्डारीको पहलः अवसर कि चुनौती ?

विद्यादेवी भण्डारीको पहलले वाम एकताको सम्भावनालाई पुनर्जीवित गरेको छ । उनको अनुभव, सन्तुलित छवि र संस्थागत पृष्ठभूमिले उनलाई केही हदसम्म स्वीकार्य नेतृत्वका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । उनले विगतमा देश र पार्टीमा गरेको नेतृत्व र योगदानसँगै पछिल्लो समयमा एमालेभित्रको मतभेदमा प्रमुख कारक बन्दा पार्टी इतिहासकै सबैभन्दा कमजोर अवस्थामा पुगेको विगतपनि उनको नेतृत्वको लागि सहायक बनेको छ ।

तर उनको पहलसँगै केही प्रश्नहरु जटिल देखिएका छन । के शीर्ष नेताहरू नेतृत्व त्याग्न तयार होलान् ? अघिल्लो एकताको असफलताबाट सिकाइ कति लागू हुनेछ ? वैचारिक भिन्नता कसरी सम्बोधन गरिनेछ ? यी प्रश्नहरु अझै अनुत्तरित नै छन ।

समग्रमा नेपालको वाम राजनीति अहिले पुनःसंरचनाको चरणमा छ । भण्डारीको पहलले बहसलाई दिशा दिएको भए पनि यसको सफलता राजनीतिक इच्छाशक्ति, आपसी विश्वास र स्पष्ट कार्ययोजनामा निर्भर रहनेछ । इतिहासले देखाएको छ—वाम एकता सम्भव छ, तर टिकाउ बनाउन नेतृत्वभन्दा पनि दृष्टि र प्रणाली निर्णायक हुन्छ ।