एजेन्सी । सन् १९९२ मा जब हिरो शाहरुख खानको फिल्म ‘दीवाना’ रिलिज भयो, तब एउटा होनहार स्टारका लागि मुटु ढुकढुक गरेको जस्तो लाग्थ्यो । आफ्नो लापरवाह र विद्रोही मनोवृत्तिको साथ, शाहरुख ‘दीवाना’ काे कथाबस्तुबाट जनताको हृदयमा पनि प्रवेश गरे।
सन् १९९३ मा यी नायककाे ‘बाजीगर’ र ‘डर’ एकपछि अर्को रिलिज हुँदा बक्स अफिसमा हलचल मच्चिएको थियो । यद्यपि आज शाहरुखलाई रोमान्सको राजा भनिन्छ तर शाहरुखले रोमान्सबाट होइन एन्टी हिरो बनेर सफलताको पहिलो खुड्किलो चढे ।
सन् १९९३ मा एन्टी हिरोको रुपमा सुरु भएको ‘बाजीगर’ को यो समूह अहिले २०२३ मा ‘जवान’ सम्म पुगेको छ । यसको अर्थ शाहरुखले तीस वर्षको अन्तरालमा दुई प्रकारका एन्टी हिरोको यात्रा गरेका छन् ।
विश्वव्यापी रोमान्टिक नायक
वरिष्ठ चलचित्र पत्रकार नम्रता जोशी भन्छिन्, ‘बाजीगर र ‘डर’मा शाहरुखको एन्टी हिरो इमोशन उनको केटीप्रतिको प्रेमबाट प्रेरित थियो । तर पछि उनले यो नकारात्मक छवि छोडे र एक सुन्दर, विश्वव्यापी, शहरी रोमान्टिक नायकको अनुहार अपनाए। पछिल्ला केही वर्षहरूमा उनले आफूलाई पुन: परिष्कृत गर्ने प्रयास गरे । २०२३ मा, हामी भन्न सक्छौं कि ‘पठान’ र ‘जवान’ मार्फत उनले आफूलाई पुन: परिष्कृत गर्न सक्षम भए। यो हिन्दी सिनेमाका लागि नयाँ कुरा हो कि हामी जुन अवस्थामा बाँचिरहेका छौं, शाहरुखले जवान जस्ता फिल्ममा शक्तिलाई खुलेर चुनौती दिन्छन् ।’
‘बाजीगर’ मा गर्लफ्रेन्डका लागि एन्टी-हिरो बन्नु र त्यसपछि ‘जवान’मा सम्पूर्ण शक्ति र प्रणालीको विरुद्धमा एन्टी-हिरो बन्नु, दुवैमा आधारभूत भिन्नता छ र यसले शाहरुखको यात्रा झल्काउँछ। अब्बास–मस्तानको फिल्म ‘बाजीगर’ ३० वर्षअघि १३ नोभेम्बर १९९३ मा रिलिज भएको थियो । केही सिरियल र एक–दुई फिल्ममा मात्रै गरेका नयाँ नायकले कुनै खास दोष बिना हत्यापछि हत्या गर्ने र अनुहारमा चाउरी पनि नआउने हत्याराको भूमिका निभाउनेछन् भन्ने आशा कसैले पनि गरेको थिएन ।
फिल्म ‘बाजीगर’को सुरुमा शाहरुख र शिल्पा शेट्टीबीच दुईवटा रोमान्टिक गीत छन् । त्यसपछि दुवै विवाहका लागि अदालत जान्छन् र अचानक शाहरुखले शिल्पा शेट्टीलाई अग्लो भवनबाट तल फ्याँक्छन् जसलाई अंग्रेजीमा कोल्ड ब्लड मर्डर भनिन्छ।
रोमान्सको बीचमा यो दृश्य यसरी एक्कासी आउँछ कि फिल्म हेरेर दर्शकहरु स्तब्ध नै हुन्छन् । त्यो समयको लागि यो एकदम स्तब्ध र साेच बाहिर थियो। त्यो जमानामा जहाँ सलमान खान ‘मैने प्यार किया’ मा प्रेमका लागि हरेक परीक्षाबाट गुज्रिन्छन् र जहाँ ‘कयामत से कयामत तक’ मा प्रेमका लागि आमिरको मृत्यु हुन्छ, त्यहाँ अजय शर्मा उर्फ विक्की मल्होत्रा (शाहरुख)ले बाजीगरको भूमिका निभाएका थिए । उनले त्यहीँदेखि बलिउड नायकको छवि बनाउन सकेकाे देखिन्छ।
स्टेरियोटाइप तोड्ने प्रयास
फिल्म इतिहासकार अमृत गंगर भन्छन्, “यद्यपि शाहरुखले मणि कौलको फिल्म ‘अहमक’ बाट आफ्नो अपरम्परागत डेब्यू गरे र ‘माया मेम साहेब’ जस्ता फिल्महरू पनि गरे। ‘सर्कस’ जस्ता सिरियल गरे । ‘बाजीगर’ कमर्शियल रुपमा हिट भयो र यसले उनलाई एन्टी-हिरो रोलमा स्थापित गर्यो।
“म यसलाई शाहरुख खानको अभिनय क्षमताको प्रमाणको रूपमा हेर्छु, यसले उनको दायरा देखाउँछ। थप रूपमा, यसले बलिउड कास्टिङमा देखिएका स्टिरियोटाइपहरू तोड्ने शाहरुखको क्षमता पनि देखाउँछ। ‘डर’ मा पनि यश चोपडाले उनलाई नकारात्मक भूमिका दिएका थिए जुन त्यतिबेला नायकका लागि वर्जित मानिन्थ्यो’, फिल्म इतिहासकार अमृत गंगर भन्छन्, ‘‘बाजीगर’ को चरित्र यति कालो थियो कि धेरै ठूला नायकहरूले यो भूमिका गर्न अस्वीकार गरे। उद्योगमा नयाँ भए पनि यो जुवा खेल्ने हिम्मत देखाउने नायक शाहरुख थिए ।’
‘बाजीगर’ रिलिज भएकाे करिब एक महिनापछि यश चोपडाको ‘डर’ २४ डिसेम्बर १९९३ मा रिलिज भएको थियाे जसमा शाहरुख खानले मानसिक रूपमा अस्थिर केटाको भूमिका निभाएका थिए, उनको एकतर्फी मायाले उनलाई पागलपनको हदसम्म पुर्याउँछ । उनकाे त्याे क्यारेक्टर यस्ताे थियाे कि त्याे खालकाे व्यवहार आफैँलाई र उसले माया गर्नेहरूलाई पनि खतरा जस्ताे देखिन्थ्याे। अहिले भन्दा ‘दार’ को राहुल एक शिकारी थिए।
‘डर’ मा शाहरुखले खेलेको भूमिका यसअघि यश चोपडाले ऋषि कपूरलाई दिएका थिए । ऋषि कपूरले आफ्नो आत्मकथा ‘खुल्लम खुल्ला’ मा लेखेका छन्, “जब यश चोपडाले मलाई भूमिका दिए, मैले उनलाई भने कि म खलनायकको भूमिकामा न्याय गर्न सक्दिन। मैले भर्खरै तपाईँसँग ‘चाँदनी’ गरेको छु (जुन रोमान्टिक फिल्म थियो)। ‘खोज’ फिल्ममा मैले नेगेटिभ रोल गरेँ र त्यो फ्लप भयो । तपाईं शाहरुखलाई लिन सक्नुहुन्छ, मैले उहाँसँग काम गरेको छु र उहाँ सक्षम र स्मार्ट केटा हुनुहुन्छ।”
त्यसपछि त्यो फिल्म आमिर खान र अजय देवगनको हातमा गयो । दुवैले गरेनन्, अन्ततः शाहरुखले त्यो भूमिका निर्वाह गरे । ‘बाजीगर’को विक्की होस् वा ‘डर’को राहुल, दुवै पात्रमा शाहरुखले गरेको कामले सामान्यतया दर्शकमा घृणाको भावना पैदा गराउनुपर्छ तर दुवै फिल्ममा यो विरोधाभासपूर्ण कुरा थियो जसमा दर्शकले नायक महसुस गरेका थिए । फिल्ममा उनी (सनी देओल) वा अन्य क्यारेक्टरको पक्षमा नभई शाहरुखको पक्षमा देखिन्छन् ।
फिल्म इतिहासकार अमृत गंगर भन्छन्, ‘यसको श्रेय तपाई पटकथा लेखक वा निर्देशकलाई दिन सक्नुहुन्छ, तर मानिसहरूले पर्दामा देखिएका शाहरुखलाई मात्रै याद गर्छन्।’
परिवर्तनको दशक
अमृत गंगर भन्छन्, ‘१९९० को दशक परिवर्तनको दशक थियो र मानिसहरुले शाहरुखको व्यक्तित्वसँग जोडिन सकेका थिए। शाहरुखका यी नकारात्मक भूमिकामा प्रेम र कामुकताको भावना मिसिएको थियो ।
“यी भूमिकाहरूमा एक प्रकारको पागलपन थियो, जुन युवाहरूले खोजिरहेका थिए। उदाहरणका लागि, ‘डर’ मा एक भावना देखाइएको थियो जुन हिन्दी फिल्महरूमा नदेखेको थियो। पर्दामा शाहरुखको त्यो केटाकेटी आकर्षण एक प्रकारको रहस्य बनेको थियो।
‘डर’ मा त्यो दृश्य याद गर्नुहोस् जब मौन राहुल (शाहरुख) आफ्नी आमासँग फोनमा कुरा गर्छ, जो धेरै अघि बितिसकेकी छिन्, चक्कुले छातीमा ‘किरण’ को ट्याटु बनाउँदछ। त्यो दृश्य देखेपछि ‘जुही चावला की मंगेतर’ मा सन्नी देओलले शाहरुखलाई नक्कल गर्ने व्यक्तिको रूपमा हेर्छन् र उनको पछि लाग्छन्। जब करिब तीन मिनेटको त्यो चेस चल्छ, शाहरुखको चरित्र गलत छ भन्ने थाहा भए पनि धेरै दर्शक उनको पक्षमा हुन्छन्।
यद्यपि धेरैले यो चरित्रलाई विषाक्त भन्दै फिल्मको आलोचना गरे, तर डर हो र बाजीगर दुवैमा, शाहरुखले एन्टी-हिरोको भूमिका खेलेर आफ्नै लागि स्क्रिप्ट सिर्जना गरे, विशेष गरी जब सबै नायकहरूले यी भूमिकाहरूलाई अस्वीकार गरेका थिए।
अनि शाहरुख खान किङ्ग खान बने
‘दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे’, ‘दिल तो पागल है’, ‘कुछ कुछ होता है’ यी सबै फिल्म पछि आए र शाहरुखलाई किङ खान बनाए । तर किंग खान बन्ने बाटोमा शाहरुखको एन्टी हिरोको भूमिकाले शाहरुख खानलाई सफलताको लागि मैदान तयार पारेको थियो । र शाहरुखले मानिसहरूलाई एक अभिनेता भएकाे परिचय दिलाए जसमा जोखिम लिने साहस थियो। चाहे त्यो ‘अंजाम’ होस्, ‘माया मेमसाब’ होस् वा ‘ओ डार्लिंग ये है इन्डिया’।
सुपरस्टारडमको यो बाटोमा फूल मात्रै थियो भन्ने होइन, सुरुमा केही फिल्म फ्लप पनि भए, फिल्ममा सुपरस्टारको छविबाट हटेर क्यारेक्टर बन्न नसकेको भन्दै धेरैले शाहरुखको आलोचना गरे, यसबीचमा सबै रेकर्ड बक्समा पुगे । अफिस तोडियो, त्यसपछि नायकबाट शून्य बने त्यतिबेला मानिसहरूले शाहरुखको दिन सकियो भन्थे।
शाहरुख धेरै वर्षदेखि सिनेमाको पर्दामा देखिएनन्, तर टिभीमा विमल इयाल्चीको विज्ञापनमा देखिएका छन् । यसैबीच उनको भनाईलाई लिएर राजनीतिक हंगामा भयो र उनका छोरा पनि जेल परे । तर, शाहरुख भने मौन रहे ।
२०२३ मा शाहरुखले आफ्नै शैलीमा ‘पठान’ र त्यसपछि ‘जवान’ मार्फत जवाफ दिए। उनले ‘छोरालाई छुनुअघि बाबुसँग कुरा गर’ भन्ने संवादले मौनता तोडे । सैनिकको यो संवादबाट सबैले आ–आफ्नो राजनीतिक र सामाजिक अर्थ निकाले ।
‘बाजीगर’ र ‘डर’ जस्तै ‘जवान’का आजाद राठौर पनि एक किसिमको एन्टी हिरो हुन् तर उनी ९० को दशकका एन्टी हिरोभन्दा फरक छन् । आजाद राठौरले सजग समूह मार्फत समाजमा फैलिएको भ्रष्टाचारलाई चुनौती दिन्छन्। उनी कानूनलाई आफ्नै हातमा लिन्छन । शासनको नियमले कुनै फरक पार्दैन। तर यो एन्टी-हिरोले ‘बाजीगर’को विक्की वा दारका राहुलजस्ता मानिसहरूलाई मार्दैन, तर मानिसहरूको जीवन बचाउँछ।
तर, भारतीय फिल्म समालाेचक नम्रता जोशीको पनि आफ्नै गुनासो छ, ‘जवान सफल भयो तर मलाई फिल्म त्यति राम्राे लाग्दैन । यो एक पुरुष-प्रधान फिल्म हो जहाँ शाहरुख निश्चित रूपमा महिलाहरूले पनि स्थान पाउँछन् भन्ने सुनिश्चित गर्ने प्रयास गर्छन्। बरु, म शाहरुखलाई ‘चक दे इन्डिया’ जस्तो फिल्ममा प्राथमिकता दिनेछु जहाँ उनले महिला टोलीलाई जित दिलाएका छन्। जवानमा लैङ्गिक समानता देखाउने प्रयास भएको छ तर त्यो प्रभावकारी भएको मलाई लाग्दैन ।’
‘बाजीगर’ को निर्माण
बाजीगरबाट सुरु भयो बहस, त्यहीँ टुङ्ग्यौं । फिल्मको सुटिङ डिसेम्बर १९९२ मा सुरु भएको थियो तर त्यसपछि बम्बई दंगाको कारण राेकियाे र केही महिनापछि फेरि सुटिङ सुरु भयाे। फिल्मका लागि श्रीदेवीदेखि माधुरीसम्मका धेरै अभिनेत्रीसँग कुराकानी भएको थियो । तर श्रीदेवी दुई दिदीबहिनी अर्थात् काजोल र शिल्पाको भूमिका निभाउन चाहन्थिन तर शाहरुखको हातबाट श्रीदेवीजस्तै ठूला नायिकाको हत्या दर्शकलाई मन नपर्ला भन्ने निर्देशकलाई लागेको थियो ।
फिल्ममा दलिप ताहिलले मदन चोपडाको भूमिका निभाएका थिए जसको विरुद्धमा अजयसँग बदला लिन शाहरुख खान विक्की अर्थात् बाजीगर बन्छन्। हालै ‘द अनट्रिगर्ड’ नामको पोडकास्टमा दलिप ताहिलले भनेका थिए, ‘म लन्डनको हिथ्रो एयरपोर्टमा थिएँ । एउटी केटीले मसँग आएर सोधिन्, ‘बाजीगर’ मा शाहरुख खानलाई किन यति धेरै पिटेको ? आखिर किन ? ती केटी शाहरुखजस्तै भइन् ।’
शाहरुखको उपलब्धि केही हदसम्म ‘बाजीगर’ र ‘डर’का हत्यारा र एन्टी-हिरो पात्रहरूलाई मानवीकरण गर्नु थियो। यसैबीच शाहरुख पनि राज बनेर आए । कबिर खान पनि भारतीय टोलीको प्रशिक्षक बने । मोहन पनि ‘स्वदेश’ मा फर्किए । ‘पहेली’ मा गाउँका किशनलाल, ‘मा चन्द्रमा-तारा तोड्ने रहर राखेका राहुल’ ‘यस बोस’, ‘हे राम’का अमजद अली खान र ‘जिरो’का बवा सिंह पनि थिए ।
रियल लाइफ र स्क्रिन लाइफको बीचमा रहेका यी क्यारेक्टरहरूमा कसैले शाहरुखमा आफ्नो नायक पाएका छन्, कोहीले खलनायक र कोहीले एन्टी-हिरो।
प्रतिक्रिया