श्रमको राजनीतिबाट समृद्धिको खोजी : श्रम संस्कृति पार्टी, हर्कवाद र श्रमदान

नेपाली राजनीतिमा पछिल्ला वर्षहरूमा वैकल्पिक शक्तिको खोजी तीव्र बनेको छ। परम्परागत दलप्रति बढ्दो असन्तुष्टि, विकासका अधुरा प्रतिबद्धता, बेरोजगारी, भ्रष्टाचार र राजनीतिक अस्थिरताले नागरिकलाई नयाँ सोच र नयाँ अभ्यासको खोजीमा उभ्याएको छ। यही परिवेशमा श्रमलाई राजनीतिक दर्शनको केन्द्रमा राख्दै श्रम संस्कृति पार्टी उदाएको छ। पार्टीले आफूलाई केवल अर्को राजनीतिक संगठनका रूपमा होइन, श्रमको सम्मान, आत्मनिर्भरता, उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र र जनसहभागितामा आधारित नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको वाहकका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

छोटो समयमै पार्टीले जनस्तरमा आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाउन सफल भएको दाबी गर्छ। श्रमदानलाई आन्दोलनको माध्यम, उत्पादनलाई समृद्धिको आधार र जनसहभागितालाई विकासको शक्ति मान्ने यसको दृष्टिकोणले धेरै युवाको ध्यान तानेको छ। श्रम संस्कृति पार्टीको उदयले नेपाली राजनीतिमा एउटा महत्वपूर्ण बहस पनि जन्माएको छ—के भाषण र नाराभन्दा श्रम र व्यवहारले समाज परिवर्तन सम्भव छ?

पार्टीको वैचारिक आधार हर्कवाद हो। श्रमपिता हर्क राज राईले अघि सारेको श्रम, श्रमदान, उत्पादन, आत्मनिर्भरता र जनसहभागिताको अभ्यासबाट प्रेरित यो अवधारणाले विकासलाई सरकारको एकल जिम्मेवारी मात्र मान्दैन। बरु नागरिक स्वयं विकास प्रक्रियाका साझेदार बन्नुपर्ने धारणा प्रस्तुत गर्छ। हर्कवादको मूल सन्देश सरल छ—देश निर्माणको सबैभन्दा बलियो साधन श्रम हो। भाषण, आश्वासन र घोषणाले होइन, नागरिकको पसिना र सक्रिय सहभागिताले मात्रै समृद्धि सम्भव हुन्छ।

नेपालमा विकासका थुप्रै योजना बजेट अभाव, राजनीतिक खिचातानी वा प्रशासनिक ढिलासुस्तीका कारण अलपत्र पर्ने गरेका छन्। यस्ता अवस्थामा श्रमदानले समाजलाई आफैं समस्याको समाधानतर्फ अघि बढ्न प्रेरित गर्न सक्छ। गाउँका बाटाघाटा, खानेपानी आयोजना, विद्यालयको मर्मत, सरसफाइ, वृक्षारोपण, सार्वजनिक स्थल संरक्षणजस्ता काममा नागरिकको प्रत्यक्ष सहभागिताले विकासलाई गति दिन सक्छ। श्रमदान केवल निःशुल्क काम गर्ने अभ्यास होइन, यो सामाजिक उत्तरदायित्व, सामूहिक स्वामित्व र एकताको संस्कार पनि हो।

नेपालको सामाजिक संरचनामा श्रमप्रतिको दृष्टिकोण अझै पूर्ण रूपमा सकारात्मक बन्न सकेको छैन। शारीरिक श्रमलाई धेरैले बाध्यता ठान्छन्, प्रतिष्ठाको विषय मान्दैनन्। तर विडम्बना के छ भने यही श्रम गर्न लाखौं नेपाली युवा विदेशमा पसिना बगाइरहेका छन्। आफ्नै देशमा गर्न लाज लाग्ने काम विदेशी भूमिमा सम्मानका साथ गरिन्छ। यसले हाम्रो सामाजिक मनोविज्ञानमाथि गम्भीर प्रश्न उठाउँछ।

आज नेपाली अर्थतन्त्र ठूलो मात्रामा वैदेशिक रोजगारीबाट आउने विप्रेषणमा निर्भर छ। यसले लाखौं परिवारको जीविकोपार्जनमा योगदान पुर्‍याए पनि दीर्घकालीन रूपमा उत्पादन, कृषि, उद्योग र उद्यमशीलतालाई कमजोर बनाएको छ। युवाशक्ति विदेश पलायन भइरहँदा गाउँहरू रित्तिँदै गएका छन्, खेतीयोग्य जमिन बाँझो बन्दै गएको छ र स्थानीय उत्पादन घट्दै गएको छ।

यही अवस्थालाई परिवर्तन गर्न श्रम संस्कृति पार्टीले उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रको अवधारणा अघि सारेको छ। कृषि, उद्योग, पर्यटन, स्थानीय सीप र प्राकृतिक स्रोतको सदुपयोग गर्दै देशभित्रै रोजगारी सिर्जना गर्नु यसको प्राथमिकता हो। आत्मनिर्भर नेपाल निर्माणको आधार विदेशी सहायता होइन, आफ्नै श्रम, सीप र उत्पादन हुनुपर्ने धारणा पार्टीले राख्दै आएको छ।

हर्कवादले प्रत्येक नागरिकलाई केवल मतदाता होइन, राष्ट्र निर्माणको सक्रिय साझेदारका रूपमा हेर्छ। विकास सरकारको मात्र जिम्मेवारी होइन, नागरिकको पनि साझा दायित्व हो भन्ने मान्यता यस दर्शनको केन्द्रमा छ। समाज परिवर्तनका लागि सबैले आफ्नो क्षमता अनुसार योगदान दिनुपर्छ भन्ने सोचले लोकतन्त्रलाई अझ सहभागितामूलक बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।

श्रम संस्कृति पार्टीले राजनीतिलाई पेशा होइन, सेवा बनाउने लक्ष्य पनि अघि सारेको छ। राजनीतिमा पारदर्शिता, इमानदारी, उत्तरदायित्व र जनतासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध कायम गर्न सके मात्र लोकतन्त्रप्रतिको विश्वास बलियो हुने विश्वास पार्टीको छ। त्यसैले पार्टीले श्रमलाई नैतिक मूल्यसँग जोडेको छ। श्रम गर्ने व्यक्ति सम्मानित हुन्छ, उत्पादन गर्ने समाज समृद्ध बन्छ र आत्मनिर्भर राष्ट्र नै वास्तवमा स्वाभिमानी राष्ट्र बन्न सक्छ भन्ने यसको मूल विश्वास हो।

यद्यपि हरेक नयाँ राजनीतिक विचार व्यवहारमा कति सफल हुन्छ भन्ने प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ। हर्कवाद र श्रम संस्कृति पार्टीका अवधारणालाई दीर्घकालीन रूपमा स्थापित गर्न केवल नाराभन्दा पनि प्रभावकारी नीति, सक्षम नेतृत्व, संस्थागत क्षमता र निरन्तर अभ्यास आवश्यक हुनेछ। श्रमदानले मात्र सबै संरचनागत समस्या समाधान गर्न सक्दैन, तर नागरिक सहभागितालाई बलियो बनाउने महत्वपूर्ण माध्यम भने बन्न सक्छ।

नेपालको भविष्य केवल वैदेशिक रोजगारी, आयातमुखी अर्थतन्त्र वा सरकारी योजनामा मात्र निर्भर रहन सक्दैन। उत्पादन, श्रम, नवप्रवर्तन र सामाजिक एकताको नयाँ संस्कृतिबाट मात्र दिगो समृद्धिको आधार तयार हुन्छ। यही सन्देशलाई श्रम संस्कृति पार्टीले आफ्नो राजनीतिक यात्राको केन्द्रमा राखेको छ।

अन्ततः श्रम संस्कृति पार्टी एउटा दल मात्र बन्ने कि श्रमलाई राष्ट्रिय संस्कृतिका रूपमा स्थापित गर्ने अभियान बन्ने भन्ने कुरा समयले तय गर्नेछ। तर एउटा कुरा स्पष्ट छ—श्रमको सम्मान नगरी समृद्धि सम्भव छैन। श्रमदानलाई सामाजिक संस्कार, उत्पादनलाई राष्ट्रिय अभियान र आत्मनिर्भरतालाई विकासको आधार बनाउन सकियो भने नेपालले नयाँ सम्भावनाको ढोका खोल्न सक्छ। हर्कवादको सार पनि यही हो—देश परिवर्तन अरू कसैले होइन, आफ्नै हातले, आफ्नै श्रमले र आफ्नै जिम्मेवारीबोधले सम्भव हुन्छ।