छठ व्रतको सबैभन्दा ठूलो सन्देश-प्रकृति र मानवताबीचको सद्भाव

काठमाडाैं । छठ पर्व हाम्रो आध्यात्मिक परम्परामा सर्वोच्च र अद्वितीय स्थान राख्छ। यो केवल सूर्य पूजाको पर्व मात्र होइन, तर प्रकृति, शुद्धता र अनुशासनप्रति मानवताको गहिरो श्रद्धाको प्रतीक पनि हो।

आजदेखि, देश र विश्वभरका छठ भक्तहरूले यस महान पर्वको अनुष्ठान सुरु गर्छन्—आफ्नो घरमा पवित्रता, आफ्नो हृदयमा भक्ति र आफ्नो जीवनमा अनुशासनका साथ। छठ पूजा आज नहय(खयबाट सुरु हुन्छ। यस दिन, भक्तहरूले पहिले पवित्र स्नान गरेर आफ्नो शरीर र मनलाई शुद्ध पार्छन्। त्यसपछि अर्वा चामल, लौका र चनाको दालको साधारण प्रसाद तयार पारेर सेवन गरिन्छ।

यो भोजनले त्यसपछि हुने चार दिनको कठोर उपवासको लागि आध्यात्मिक जग बसाल्छ। यस चरणमा, भक्तहरूले आफ्नो घर शुद्ध गर्छन्, भान्सामा लसुन र प्याज बिनाको सात्विक खाना मात्र खान्छन्, र पूजास्थलमा सूर्य भगवान र छठी मैयाको कलश (माटोको भाँडो) स्थापना गर्छन्।

दोस्रो दिन, खरनामा, भक्तजनहरूले दिनभरि निर्जल उपवास बस्छन्। साँझमा, तिनीहरू गंगा, नदी वा पानीको स्रोतको किनारमा प्रसाद चढाउँछन् र गुड़ र चामलको खीरको नैवेद्य (अर्पण) तयार गर्छन्। यो खरना प्रसाद आत्मसंयम र भक्तिको प्रतीक हो। यसपछि, भक्तजनहरूले निरन्तर ३६ घण्टाको उपवास बस्छन्-जुन तपस्या अन्य कुनै पनि व्रत भन्दा कठिन मानिन्छ।

तेस्रो दिन सूर्यास्तमा साँझ अर्घ्यको अर्घ्य र चौथो दिन उदाउँदो सूर्यलाई बिहान अर्घ्यको अर्घ्य अर्पण गरेर यो पर्व समाप्त हुन्छ। यस समयमा, घाटहरूले हजारौं दीपहरूको दृश्य, लोकगीतहरूको मधुर ध्वनि र भक्तिले भरिएको भक्तहरूको समुद्रको साक्षी दिन्छन्।

आज, छठ नेपाल, बिहार वा पूर्वी उत्तर प्रदेशमा सीमित छैन ( यसको प्रतिध्वनि दिल्ली, मुम्बई, कोलकातादेखि मौरिसस, दुबई, संयुक्त राज्य अमेरिका र लन्डनसम्म सुनिन्छ। प्रवासी नेपाली समुदायले यो पर्वलाई सांस्कृतिक सम्पदा मान्छन् र भव्य उत्सवहरू आयोजना गर्छन्। नेपाल र विश्वका धेरै देशहरूमा, नदी किनार, ताल र कृत्रिम पोखरीमा आजबाट सूर्यको पूजा गर्ने विधि सुरु भएको छ।

छठ पूजाको पहिलो दिन नहय(खय हो, जसको विशेष धार्मिक महत्व छ। यस दिन,भक्तले आफ्नो घर र शरीरको पूर्ण सफाई गर्दछ, पवित्रता र पवित्रता अवलोकन गर्दछ। भक्तले गंगा वा अन्य पवित्र नदीमा स्नान गरेर आफूलाई शुद्ध गर्दछ । यस दिनको भोजनमा लसुन वा प्याज बिनाको फर्सी, चनाको दाल र भात हुन्छ। यो विश्वास गरिन्छ कि नहय(खयले शरीर र मन दुवैलाई शुद्ध पार्छ र त्यसपछिको कठोर व्रतको लागि भक्तलाई तयार पार्छ।

बाँस हल्लिए पनि झुला हल्लिरहन्छ। छठ भनेको तापको आन्तरिक र बाह्य परिपक्वता हो। आत्मको निरन्तर ऊर्जावान परिष्करण। सूर्य हामी भित्र जति छ त्यति नै बाहिर पनि छ। मानिसका सबै रंग, हाँसो, प्रकाश र आयामहरू छठमा उपस्थित छन्। तेजस भावको प्राप्ति र अर्पण यसमा छ। सबै प्रार्थनाहरू मानवताको लागि हुन्। सूर्यले यसलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। शास्त्र र लोककथा दुवैमा। यो हाम्रो समयको कथा मात्र होइन, वातावरण र पारिस्थितिकीको शुभ घोषणा पनि हो। सूर्य स्वास्थ्यको आधार हो। उहाँ संसारमा प्रकाशको पहिलो आधार पनि हुनुहुन्छ। प्रकाशको रंग जति बाहिर छ त्यति नै भित्र पनि छ।

छठ व्रतको सबैभन्दा ठूलो सन्देश प्रकृति र मानवता बीचको सद्भाव हो। यो पर्वले हामीलाई सिकाउँछ कि जीवनको जग सूर्यको ऊर्जा र पानीको शुद्धतामा निहित छ। जब व्रत बस्ने व्यक्तिले पानीविहीन रहँदै सन्तानको सुख, स्वास्थ्य र समृद्धिको लागि सूर्य देवलाई प्रार्थना गर्छ, तब उनीहरूले आफ्नो परिवारको लागि मात्र नभई सम्पूर्ण विश्वको कल्याणको लागि प्रार्थना गर्छन्।

छठ पूजा नदी, पोखरी र अन्य जलस्रोतहरूको पूजा गरेर मनाइन्छ, जसले मानिसहरूलाई तिनीहरूको वरिपरि सरसफाइ कायम राख्न प्रेरित गर्दछ। धार्मिक मान्यता अनुसार छठ पूजा सफा नदी, पोखरी वा अन्य जलस्रोतहरूको नजिक गरिन्छ, त्यसैले पूजा गर्नु अघि वरपरको पूर्ण सफाई गर्नुपर्छ। यो पर्वले मानिसहरूलाई नदीहरूलाई प्रदूषणबाट मुक्त गर्न प्रेरित गर्छ, जसले गर्दा यो सबैभन्दा वातावरणमैत्री हिन्दू चाडहरू मध्ये एक हो।

आज, जब जीवनको व्यस्तताले मानिसहरूलाई प्रकृति र तिनीहरूको जराबाट टाढा बनाइरहेको छ, छठ पर्व हामीलाई सरलता, अनुशासन र आत्मसंयमको पाठ सिकाउँछ। यसले हामीलाई यो पनि सम्झाउँछ कि हाम्रो संस्कृतिमा, प्रत्येक पर्व केवल एक उत्सव मात्र होइन, तर जीवनप्रति कृतज्ञताको प्रतीक हो। छठ पर्व भारतीय लोक जीवनको एक चम्किलो अध्याय हो, विश्वास, परम्परा र वातावरणको अद्भुत संगम हो। यो केवल सूर्य देवताको पूजा मात्र होइन, तर हामी सबैलाई जोड्ने समग्र जीवन शक्तिको उत्सव पनि हो।

छठ पर्वको समयमा, भक्तजनहरूले जमिनमा सुत्ने, नुन बिना खाना खाने र पूर्ण पवित्रता र संयम कायम राख्ने जस्ता अत्यन्तै कडा नियमहरू पालना गर्छन्। छठ पर्व केवल एक धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, मानवता र प्रकृतिको सहअस्तित्वको प्रतीक पनि हो। यसले सूर्य, पानी र माटोको पूजा मार्फत वातावरण संरक्षणको सन्देश बोकेको छ।

यसबाहेक, कुनै भेदभाव छैन (जात, वर्ग वा धर्मको पर्वाह नगरी पुरुष र महिला सबै घाटमा भेला भएर सूर्यलाई प्रार्थना गर्छन्। यो सामाजिक सद्भाव र सामूहिकताको अनुपम उदाहरण हो।

भौतिकवादको यस युगमा, जब आस्था प्रायः औपचारिकतामा सीमित हुन्छ, छठ पर्व हामीलाई सम्झाउँछ कि अनुशासन, संयम र शुद्धतासँग जोडिएमा मात्र भक्ति अर्थपूर्ण हुन्छ। यसैकारण छठ भारतीय संस्कृतिको आत्मामा जीवित रहन्छ (बिहानीको उज्यालोमा, घाटहरूको प्रतिध्वनिमा, र सूर्यको पहिलो किरणसँग जीवन मनाउने हरेक हृदयमा।

सूर्य हामी भित्र छ, चन्द्रमा हामी भित्र छ। छठ पर्वसँगै यो भावना अझ गहिरो हुँदै जान्छ। यो सूर्य र हामी दुवैसँगको निकटताको उपस्थिति हो। सूर्य धर्मशास्त्रमा देवता हो, र संसारमा एक मित्र हो। यो पूर्वी समाजहरूमा एक लोकप्रिय प्रार्थना हो। सूर्यको मित्रता एक दिनको मामिला होइनस यो आनन्द र दुःखको बन्धनको पालनपोषण हो।

सूर्य न्यानोपनको स्रोत हो। यो जीवन र मानवताको प्राकृतिक प्रतिबिम्ब हो। यसले प्रकृतिको अर्थ प्रदान गर्दछ। यसको किरणहरू हामी भित्रको प्रकाशको उत्सव हुन्।

उनी सबैको, हरेक वर्ग, हरेक भाषा, क्षेत्र, जाति, धर्म र सम्प्रदायको हुन्। छठी मैयालाई हामीले चढाउने भेटीहरू वास्तवमा हामी आफैंलाई चढाउने भेटी हुन्। सूर्यकी पत्नी उषा आज हाम्रो घरको शुभ शुभता हुन्। हामीले छठीमैयालाई हाम्रो समाजको स्वीकृतिले मूर्त रूप दिएका छौं। उनी जनताकी आमा हुन्, लोककथाकी देवी हुन्।

सूर्यलाई पानी अर्पण गर्नु भनेको आफ्नो ऊर्जा प्रज्वलित गर्नु हो। तपाईंको भक्तिको परम अभिव्यक्ति। उदाउँदो र अस्ताउने सूर्यप्रति समान भावनाहरू। यसको अर्थ जीवनको समानुपातिक समग्रता हो। समर्पित जीवनको विशालताको आह्वान।

पानीमा उभिएर, तपाईं सूर्यलाई पानी अर्पण गर्नुहुन्छ। पानीको शुद्धताले भित्री आत्मामा प्रवेश गर्छ। पानी, जीवन र प्रगतिको बारेमा कथा छ। पानी भन्दा नरम वा लचिलो अरू केही छैन । पानीको एक थोपा, यदि यसले आफ्नै इतिहास लेख्न सक्छ भने, ब्रह्माण्डको व्याख्या गर्नेछ। झर्ने पानीले ढुङ्गालाई पनि फुटाउँछ।

पानीको आवाज जीवनको आवाज हो। यो हाम्रो अस्तित्वको आवाज हो। जब इनार सुक्छ, हामी पानीको मूल्य महसुस गर्छौं। जीवन पौंडी पोखरी जस्तै हो। तपाईं यसमा डुब्नुहुन्छ, तर तपाईं यो कति गहिरो छ भनेर देख्न सक्नुहुन्न। जीवनलाई अवलोकन गर्नु भनेको पानीलाई अवलोकन गर्नु हो। यसबाट धेरै कुरा सिक्न सकिन्छ। जब जीवनले तपाईंको बाटोमा ढुङ्गा राख्छ, पानी बन्नुहोस्। पानीको निरन्तर थोपा सबैभन्दा कडा ढुङ्गामा पनि अनुकूल हुनेछ।

जब तपाईं आफ्नो आत्माबाट कार्य गर्नुहुन्छ, तपाईं भित्र आनन्दको नदी बगिरहेको महसुस गर्नुहुन्छ। हामी सबै फरक(फरक भाँडामा पानी हौं। हाम्रो पानीको स्वास्थ्य पृथ्वीमा हामी कसरी बाँचिरहेका छौं भन्ने कुराको प्रमुख मापन हो। न्याय पानी जस्तै तरल छ, शक्तिशाली धारा जस्तै। त्यसैले आफ्नो आँसुबाट दुःखी नहुनुहोस्, किनकि ढुङ्गाहरूले झरनालाई कहिल्यै पछुताउँदैनन्। प्रेम, नदी जस्तै, जब पनि बाधाको सामना गर्छ, नयाँ बाटो सिर्जना गर्दछ। हाम्रा समाजहरूले सधैं जीवनलाई झरना जस्तै जंगली, विशाल र स्वतन्त्र रूपमा कल्पना गरेका छन्।

सधैं पानी जस्तै रहनुहोस्। पानी नरम र कोमल छ, तर यो सबैभन्दा शक्तिशाली र सबैभन्दा स्थायी पनि छ। हामीले मानवतामा विश्वास गुमाउनु हुँदैन। मानवता एक महासागर हो। समुन्द्रका केही थोपा फोहोर भए पनि समुन्द्र फोहोर हुँदैन। त्यसैले, पानीमा उभिएर, हामी सूर्य देवलाई अर्घ्य अर्पण गर्छौं। यसले हाम्रो जीवनको चक्र र पारिस्थितिकी र यसको तरलतालाई पनि प्रतिनिधित्व गर्दछ। छठ स्वच्छताको विचारको एक महान सिर्जना हो। यो लोकप्रिय भएको छ।

वातावरणीय चिन्ताको यस युगमा, व्यक्तिहरू आफ्नो वरपरको स्वास्थ्यमा बढ्दो रूपमा रुचि राख्छन्। जनसंख्या बढ्दै जाँदा, हामी विश्वव्यापी सञ्चार, वाणिज्य र यातायात मार्फत हाम्रो वातावरण र एकअर्कासँग बढी जोडिएका हुन्छौं। स्वच्छ वातावरणको लागि हाम्रो चाहनाले भाग्यको शक्तिशाली भावना र भविष्यको लागि आशालाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। छठ यसको प्रतिबिम्ब हो।

छठले हामीलाई सिकाउँछ कि हामी पृथ्वीको प्राकृतिक प्रक्रियाहरू र हाम्रो तत्काल वातावरणबाट आफूलाई अलग गर्न सक्दैनौं। हाम्रो अस्तित्वको हरेक तत्व हाम्रो वरपरबाट प्राप्त हुन्छ। वातावरणले मानिसलाई पोषण र ऊर्जा प्रदान गर्दछ। सूर्यबाट उत्सर्जित ऊर्जा लाखौं माइल यात्रा गरेर पृथ्वीमा पुग्छ, जहाँ यो प्रकाश संश्लेषणमार्फत बिरुवाहरूमा सङ्कलन हुन्छ। यो ऊर्जा, अन्य आवश्यक तत्वहरूसँगै, खाद्य शृङ्खला मार्फत मानिसमा स्थानान्तरण हुन्छ। छठले वातावरणीय शुद्धीकरणको चेतना जगाउँछ। सूर्यको प्रकाशले ताजा र स्वच्छ हावाको सम्पर्कमा आएर, हामी अझ सकारात्मक बन्छौं।

छठले हाम्रो कलालाई पनि मनोरञ्जन दिन्छ र हाम्रो जीवनमा हाम्रा लोकगीतहरूलाई आधार बनाउँछ। छठ एक लोक पर्व हो किनभने यसले हाम्रो लय, हाम्रो संस्कृति, हाम्रा लोकगीतहरू, हाम्रो सन्दर्भ, हाम्रो सभ्यतालाई मूर्त रूप दिन्छ।

यो हाम्रो पहिचान र सौन्दर्यको पर्व पनि बनेको छ। हाम्रो सौन्दर्य हाम्रो भित्री तेजबाट आउँछ, त्यसैले हामी छठको समयमा बाह्य र आन्तरिक रूपमा अर्घ्य दिन्छौं। छठले हामीलाई हामी भित्र चन्द्रमा र सूर्यको रक्षा गर्न सिकाउँछ। यसले हामीलाई भित्री प्रकाशलाई अँगाल्न सिकाउँछ। छठले वास्तवमा रूख, पानी, पारिस्थितिकी, आस्था, मानवता, लोक, संगीत, साहित्य, चमक, स्नेह, ऊर्जा र न्यानोपनको सम्बन्धलाई नयाँ रूप दिन्छ।

सूर्य देवले हामीलाई न्यानोपन र रंग दिनुहुन्छ। त्यसैले उहाँलाई देवताको रूपमा सम्मान गरिन्छ। उहाँले हाम्रो जीवनलाई बाँच्न योग्य बनाउनुहुन्छ। सूर्यको प्रकाश हाम्रो भित्री अस्तित्वको सार हो। सूर्य देव सबैको हो। उहाँको नजरमा, पृथ्वीमा सबै समान छन्। सूर्यले प्रकृतिलाई अर्थ दिन्छ। सूर्य षष्ठीमा चढाइने भेटी सामान्यतया छठी मैयालाई दिइन्छ। विभिन्न फलफूलहरू विशेष बाँसबाट बनेका टोकरीहरूमा नदी किनारमा लगेर उदाउँदो र अस्ताउने सूर्यलाई चढाइन्छ। नदी, पोखरी वा समुन्द्रमा घुँडासम्म पानीमा उभिएर हामी उनीहरूलाई भक्तिपूर्वक नमन गर्छौं र हाम्रो श्रद्धा अर्पण गर्छौं।

उदाउँदो र अस्ताउने सूर्य दुवैलाई नमस्कार गर्नुको अर्थ हामी एकअर्काको उतारचढावमा समान भावनाका साथ उभिन्छौं भन्ने हो।