लोकतन्त्रको भ्रम: ‘जनताको शासन’ बनाम ‘जनतामाथि शासन’

काठमाडाैं । लोकतन्त्रको शाब्दिक अर्थ “जनताको शासन” हो। संस्कृतमा, “लोका” को अर्थ “जनता” हो, र “तन्त्र” को अर्थ “शासन” वा “लोकतन्त्र” हो।

यो शासन प्रणाली हो जसमा जनताले आफ्नो शासक आफैं छान्छन्। यो शब्द लोकतान्त्रिक प्रणाली र लोकतान्त्रिक राज्य दुवैको लागि प्रयोग गरिन्छ।लोकतन्त्र शासन प्रणाली हो जहाँ जनता शक्तिको स्रोत हुन्। सबै नागरिकहरूसँग समान अधिकार हुन्छ र उनीहरूले सरकार गठन गर्न आफ्ना प्रतिनिधिहरू छान्छन्। लोकतन्त्रको आधारभूत सिद्धान्त भनेको जनताको इच्छा सर्वोच्च हुन्छ र सरकारले तदनुसार काम गर्छ।

चुनावी लोकतन्त्र भन्नाले लोकतान्त्रिक प्रणालीलाई बुझाउँछ जहाँ लोकतान्त्रिक संस्था र कानूनहरू स्थापित हुन्छन् ताकि जनताले चुनाव मार्फत आफ्नो सरकार छनौट गर्न सकून्। निर्वाचन लोकतन्त्रमा, नागरिकहरूलाई आफ्नो इच्छा र विचार अनुसार आफ्ना प्रतिनिधिहरू छनौट गर्ने अधिकार हुन्छ। यो प्रक्रिया स्वतन्त्र, निष्पक्ष र नियमित हुन्छ र सबै वयस्क नागरिकहरूलाई मतदान गर्ने अधिकार हुन्छ।

निर्वाचन लोकतन्त्रको एक महत्त्वपूर्ण भाग हो। चुनाव मार्फत जनताले आफ्ना प्रतिनिधिहरू छान्छन् जसले आफ्नो हितको रक्षा गर्छन् र शासन गर्छन्। सबै नागरिकहरूका लागि समान अवसरहरू सुनिश्चित गर्न निर्वाचन प्रक्रिया निष्पक्ष, स्वतन्त्र र पारदर्शी हुनुपर्छ। लोकतन्त्रमा शान्तिपूर्ण शक्ति हस्तान्तरणको लागि चुनाव प्रमुख हो।

नेपाल जस्तो विविधतापूर्ण देशमा, लोकतन्त्र र चुनावको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ। प्रत्येक नागरिकलाई मतदान गर्ने अधिकार छ, र उनीहरूको मतले देशको दिशा निर्धारण गर्दछ। चुनावले विविध विचारधारा र समुदायको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्दछ। यसले समाजमा सद्भाव र विकासको सम्भावना बढाउँछ।

यसरी, लोकतन्त्र र चुनाव एकअर्काका पूरक हुन्। लोकतन्त्र तब मात्र सफल हुन्छ जब चुनाव निष्पक्ष रूपमा सञ्चालन हुन्छ र जनताले मतदान गर्ने आफ्नो जिम्मेवारी बुझ्छन्। यसैले बलियो र प्रगतिशील राष्ट्र निर्माण सम्भव बनाउँछ।

लोकतान्त्रिक प्रणालीमा, निर्वाचन अधिकारको ताला खोल्ने कुञ्जी हो, जसले जनतालाई आफ्नो आवश्यकताको आधारमा आफ्ना प्रतिनिधिहरू छनौट गर्न अनुमति दिन्छ। यसको प्राथमिक उद्देश्य मतदाताप्रति जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्नु र जनताको हित र आवश्यकताहरूलाई सम्बोधन गर्दै सुचारु शासन सुनिश्चित गर्नु हो। तोकिएको समयसीमा भित्र काम गर्न असफल हुँदा जनतासामु पुन: उपस्थित हुने अधिकार गुम्छ। लोकतन्त्रमा चुनाव आवश्यक छ किनभने, निर्वाचित प्रतिनिधिहरूको सहज सञ्चालन सुनिश्चित गर्न, तिनीहरू नियमित अन्तरालमा पुन: निर्वाचित हुन्छन्, र सरकार गठन हुन्छ।

लोकतान्त्रिक सरकार जनताद्वारा र जनताको लागि हुन्छ। त्यसकारण, लोकतन्त्रमा चुनाव महत्त्वपूर्ण हुन्छ। चुनाव लोकतन्त्रको एक महत्त्वपूर्ण अंश हो, र त्यसैले चुनाव बिना लोकतन्त्र अकल्पनीय छ। लोकतन्त्र केवल राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक प्रणालीको एक प्रकार मात्र होइन, जीवनको लागि एक अद्वितीय दृष्टिकोण पनि हो। लोकतन्त्रमा, सबै व्यक्तिहरूले एकअर्कालाई आफूले मन पराउनेहरूलाई जस्तै व्यवहार गर्नुपर्छ। लोकतन्त्रमा, तपाईंले चुनेको सरकारलाई प्रश्न गर्ने र आलोचना गर्ने अधिकार छ।

लोकतन्त्रलाई जनताको शासन भनिन्छ। यसको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण अवस्था भनेको प्रत्येक नागरिकले चुनाव लड्न सक्ने, सबैले सरकारी प्रणालीमा भाग लिन सक्ने र आफ्नो रोजाइका प्रतिनिधि छनौट गर्न सक्ने हो। तर आजको समयमा जब हामी यसलाई गहिरो रूपमा जाँच गर्छौं, हामी पाउँछौं कि यो स्वतन्त्रता केवल औपचारिकता मात्र बनेको छ। जनतासँग विकल्पहरू छन्, तर ती विकल्पहरू केवल सतही छन्। राजनीतिक दलहरूको लामो सूची र उम्मेदवारहरूको भीडले हामीलाई निश्चित रूपमा भ्रम दिन्छ कि हामीसँग धेरै विकल्पहरू छन्, तर वास्तविकतामा, कुनै पनि राजनीतिक दल वा उम्मेदवार छैन जसले साँच्चै आधारभूत वा संरचनात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

लोकतन्त्र भनेको शासन प्रणाली हो जस अन्तर्गत जनताले स्वेच्छाले चुनावमा प्रतिस्पर्धा गर्ने कुनै पनि उम्मेदवारलाई मतदान गरेर आफ्ना प्रतिनिधिहरू चयन गर्न सक्छन्। लोकतन्त्र भनेको सरकारको एक रूप हो जसमा शासकहरू आम जनताद्वारा निर्वाचित हुन्छन्, र यसले व्यवस्थापिका गठन गर्न सक्छ। लोकतन्त्र दुई शब्दहरू मिलेर बनेको छ।

“लोक + तन्त्र।” “लोक” को अर्थ “जनता” हो, र “तन्त्र” को अर्थ “शासन” हो। यद्यपि यो शब्द राजनीतिक सन्दर्भमा प्रयोग गरिन्छ, लोकतन्त्रका सिद्धान्तहरू अन्य समूह र संस्थाहरूमा पनि लागू हुन्छन्। मूलतः, लोकतन्त्र विभिन्न सिद्धान्तहरूको मिश्रण हो; लोकतन्त्र भनेको जनताको, जनताद्वारा र जनताको लागि सरकारको एक रूप हो।

लोकतन्त्रमा, जनताले आफ्नो स्वतन्त्र इच्छाको व्यवस्थापिका छनौट गर्न सक्छन्। लोकतन्त्र शासनको एक रूप हो जसमा सबै व्यक्तिहरूलाई समान अधिकार हुन्छ। राम्रो लोकतन्त्र भनेको राजनीतिक र सामाजिक न्यायसँगै आर्थिक न्याय प्रदान गर्ने हो। देशको यो शासन प्रणालीले जनतालाई सामाजिक, राजनीतिक र धार्मिक स्वतन्त्रता प्रदान गर्दछ।

सिद्धान्ततः लोकतन्त्र जनताको आवाज हो, तर व्यवहारमा यसले प्रायः चुनौती र सीमितताहरूको सामना गर्छ। कसैको लागि, यो एक जीवन्त र प्रभावकारी प्रणाली बनेको छ, जबकि अरूले यसलाई भ्रम वा त्रुटिपूर्ण प्रणाली मान्छन्। लोकतन्त्रमा, नागरिकहरूलाई चुनावमा मतदान गर्ने र सरकारमा भाग लिने अधिकार हुन्छ, जसले गर्दा उनीहरूलाई आफ्नो विचार व्यक्त गर्न अनुमति मिल्छ। लोकतन्त्रमा, कानून सबैलाई समान रूपमा लागू हुन्छ, र कोही पनि कानूनभन्दा माथि हुँदैन, जसले गर्दा सरकारले मनमानीपूर्वक काम गर्दैन भन्ने कुरा सुनिश्चित हुन्छ। लोकतन्त्रमा, नागरिकहरूको मौलिक अधिकार र स्वतन्त्रताहरू सुरक्षित हुन्छन्, जस्तै अभिव्यक्ति, अभिव्यक्ति र धर्मको स्वतन्त्रता। लोकतन्त्रमा, सरकार जनताप्रति जवाफदेही हुन्छ, र निर्णय प्रक्रियाहरू पारदर्शी हुन्छन्, जसले भ्रष्टाचार र कुशासन कम गर्न मद्दत गर्दछ।

लोकतन्त्र भनेको नागरिकहरूद्वारा निर्वाचित प्रतिनिधिहरूद्वारा सरकारको गठन, नागरिकहरूको हितमा नीतिहरू बनाउने सरकारले, र यी नीतिहरूको लाभ सबै नागरिकहरूमा पुग्ने सुनिश्चित गर्नु हो। लोकतन्त्रमा, सत्ता खोज्नेहरूले राजनीतिक दलहरू गठन गर्छन् र चुनावमा भाग लिन्छन्। केन्द्रीय वा राज्य व्यवस्थापिकामा बहुमत सदस्य भएको दलले सरकार बनाउँछ।

फरक-फरक नागरिकहरूको आवश्यकता फरक र विरोधाभासी हुन सक्छ। व्यापारी र व्यवसायीहरूको आवश्यकता उनीहरूका कर्मचारीहरूको भन्दा फरक हुन सक्छ। धनी र गरिबको आवश्यकता फरक हुन सक्छ। देशका फरक-फरक क्षेत्रहरूको आवश्यकता फरक हुन सक्छ।

सरकारसँग सीमित स्रोतहरू हुन सक्छन्। फरक-फरक राजनीतिक दलहरूको फरक-फरक विचारधारा हुन सक्छ। लोकतन्त्रमा, बहुमतद्वारा निर्वाचित सरकारले सहमतिमा काम गर्नुपर्छ।
सबैलाई थाहा छ कि लोकतन्त्रमा स्वायत्तताको स्वतन्त्रता (विचार, धर्म, सांस्कृतिक रीतिरिवाज, आदि) समावेश छ। एउटै कार्य एक व्यक्तिको लागि राम्रो र अर्कोको लागि नराम्रो हुन सक्छ; वा सुरुमा मन नपर्ने कुरा बिस्तारै अर्कोको लागि अप्रिय हुन सक्छ, र व्यक्तिको मनमा नकारात्मक भावनाहरू विकास हुन सक्छ। प्रतिकूल परिस्थितिमा, यसले द्वन्द्व निम्त्याउन सक्छ।

प्रायः यो देखिन्छ कि लोकतन्त्रमा, केही मानिसहरूले आफ्नै दृष्टिकोणबाट चीजहरू हेर्न छोड्छन्, वा लोकतन्त्रमा हुने गतिविधिहरूलाई आफ्नै ज्ञानले मूल्याङ्कन गर्नुको सट्टा, तिनीहरू आफूभन्दा बढी नकारात्मक संस्था (जसले आफ्नो विचारधारा फैलाउने, पूँजीवादी व्यवस्थालाई प्रवर्द्धन गर्ने, आदि जस्ता व्यक्तिगत फाइदाहरू खोज्छ) मा विश्वास गर्न थाल्छन्। यो संस्था/समूहले तिनीहरूलाई शोषण गर्न थाल्छ, र समाज वैचारिक रूपमा विभाजित हुन्छ, र द्वन्द्वको अवस्था सिर्जना हुन्छ।

लोकतन्त्र असफल हुँदैन। जब लोकतन्त्र अत्यधिक उदार, बहुदलीय हुन्छ र विभिन्न धर्मका मानिसहरूलाई अत्यधिक धार्मिक स्वतन्त्रता हुन्छ, यो खतरा बढ्छ। कहिलेकाहीँ, लोकतान्त्रिक देशको कट्टरपन्थी सोचले पनि यसको पतन निम्त्याउन सक्छ। अब, यदि हामीले अमेरिकालाई हेर्छौं भने, त्यहाँ बहुदलीय प्रणाली छैन। त्यहाँ अनुशासनहीनता छैन। त्यहाँ धार्मिक स्वतन्त्रता छ, निश्चित अवस्थाहरूको अधीनमा। त्यसैले, विभिन्न धर्मका मानिसहरू भए पनि, यो एकदमै सफल लोकतन्त्र हो। भारतमा बहुदलीय प्रणाली छ, बहुधार्मिक मानिसहरू। त्यहाँ बढी उदार लोकतन्त्र पनि छ, तर यसमा केही अन्य विशेषताहरू पनि छन् जसले लोकतन्त्रलाई धेरै हदसम्म सफल बनाउँछ। यद्यपि, यदि हामीले पाकिस्तान जस्तो देशलाई हेर्छौं भने, सबै कुराको बाबजुद, त्यहाँ धार्मिक कट्टरता छ। सेनाले प्रभुत्व जमाउँछ। त्यसैले, लोकतन्त्र एक वा दुई वर्षमा स्थापित हुन सक्ने प्रणाली होइन। बरु, यो लोकतान्त्रिक सोचमा आधारित हुनुपर्छ, तब मात्र यो सफल हुन सक्छ। जहाँ यो मामला होइन, यो असफल हुन्छ।

नेपालमा प्रतिनिधि सभाको चुनाव फेरि एक पटक नजिकिँदै छ। जनताले लोकतन्त्रको यो पर्व ठूलो उत्साहका साथ मनाइरहेका देखिन्छन्। चाहे त्यो सडकमा पोस्टरहरूको प्रशस्तता होस्, टिभीमा विज्ञापनहरूको बाढी होस्, वा सामाजिक सञ्जालमा बहस होस्, सबैले चुनावी लोकतन्त्रको यो भव्य पर्वलाई औंल्याउँछन्। तर प्रश्न यो छ: के यो साँच्चै लोकतन्त्रको उत्सव हो वा लोकतन्त्रको नाममा एउटा भव्य भ्रम हो? के यो जनमतको वास्तविक प्रतिबिम्ब हो वा जनमतलाई आकार दिने र हेरफेर गर्ने संगठित प्रणाली हो?

एक अर्थमा, आजका चुनावहरू लोकतन्त्रको होइन तर “राजनीतिक बजार” को प्रतीक बनेका छन्। यस बजारमा, राजनीतिक दलहरू उत्पादनहरू बेच्ने कम्पनीहरू जस्तै छन्, र मतदाताहरू ग्राहक हुन्। यहाँ, प्रत्येक राजनीतिक दलले आफ्नो घोषणापत्र, विज्ञापन र जनसम्पर्क अभियानहरू मार्फत आफूलाई “राम्रो ब्रान्ड” को रूपमा प्रस्तुत गरेको देखिन्छ। जसरी बजारमा धेरैजसो उत्पादनहरू लगभग समान हुन्छन्, तर तिनीहरूको प्याकेजिङ र मार्केटिङले तिनीहरूलाई फरक देखाउँछ, त्यसैगरी, राजनीतिक दलहरूको नीतिहरू समान हुन सक्छन्, तिनीहरूको प्रचार शैलीहरूले तिनीहरूलाई फरक र नयाँ रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गर्छन्।

यहाँ, चुनावको “अमेरिकीकरण” को एक भागको रूपमा, यो व्यक्तित्व-केन्द्रित हुँदै गइरहेको छ। यहाँ, जनसम्पर्क एजेन्सीहरू, डेटा विश्लेषण, सूक्ष्म-लक्ष्यीकरण, र विज्ञापन अभियानहरूले लोकतान्त्रिक बहसलाई प्रतिस्थापन गरेका छन्। अब, जनताले नीतिहरूमा होइन, अनुहारहरूमा मतदान गर्छन्। यो यो लोकतान्त्रिक बजारको जीवन्त उदाहरण हो। यहाँ, चुनाव केवल शक्ति परिवर्तनको माध्यम मात्र नभएर सामाजिक विभाजन, जातीय गणना र छवि निर्माणको युद्धभूमि बनेको छ।

लोकतन्त्र बाँच्नको लागि जनचेतना आवश्यक छ। राजनीतिक चेतनाको लामो इतिहास भएको बिहार जस्तो राज्यमा, मानिसहरू एक दिन यो दुष्टचक्रबाट बाहिर निस्कनेछन् भन्ने आशा गर्नु अनुचित होइन। तर यो तब मात्र सम्भव छ जब जनताले केवल “मतदाता” को रूपमा होइन तर “नीति निर्माण गर्ने नागरिक” को रूपमा आफ्नो भूमिका पूरा गर्छन्। चुनावको वास्तविक उद्देश्य शक्ति परिवर्तन हुनु हुँदैन तर प्रणालीमा सुधार हुनु पर्छ। जबसम्म यो मानसिकता परिवर्तन हुँदैन, लोकतन्त्र एक सुन्दर अनुहार रहनेछ, भित्रबाट खोक्रो तर बाहिरबाट चम्किरहेको।

लोकतन्त्र एउटा जटिल प्रणाली हो, र यो सधैं सहज रूपमा काम गर्दैन। यद्यपि, यो सार्वजनिक आवाज उठाउने र अधिकार र स्वतन्त्रताको रक्षा गर्ने उत्तम उपलब्ध तरिका हो। लोकतन्त्रलाई सुदृढ पार्न र यसलाई प्रभावकारी र समतामूलक प्रणाली बनाउन नागरिकहरूले सक्रिय रूपमा भाग लिनु महत्त्वपूर्ण छ।चुनावको वास्तविक उद्देश्य शक्ति परिवर्तन हुनु हुँदैन तर प्रणालीमा सुधार हुनु पर्छ। जबसम्म यो मानसिकता परिवर्तन हुँदैन, लोकतन्त्र एक सुन्दर अनुहार रहनेछ, भित्रबाट खोक्रो तर बाहिरबाट चम्किरहेको।

आजको समयमा, लोकतन्त्रमा जनता हुँदैनन्। लोकतन्त्र भनेको केवल भीडतन्त्र हो र यसमा, भीडले निर्णय गर्ने न्यायलाई मात्र मानिन्छ।लोकतन्त्र जनताको आवाज हो, भ्रम होइन, तर सानातिना स्वार्थ भएका दलहरूले जनतामा भ्रम फैलाएर आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थ पूरा गर्न खोज्छन्। जसका कारण कहिलेकाहीं आम जनता भ्रमित हुन्छन् र लोकतन्त्र भ्रम हो भन्ने महसुस गर्छन्।चुनावले एउटा गहन सत्य प्रकट गर्छ: लोकतन्त्रको संकट केवल शक्ति परिवर्तनमा होइन, राजनीतिक कल्पनाको अभावमा निहित छ। चुनाव अब विचारहरूको प्रतिस्पर्धा होइन, तर छविहरू, जातीय समीकरणहरू र ब्रान्डिङको खेल हो। राजनीतिक दलहरू जनभावनालाई उक्साउन र नीतिगत असफलताहरूबाट ध्यान हटाउन माहिर भएका छन्। य

सरी, गरिबी, बेरोजगारी, भ्रष्टाचार, मुद्रास्फीति, शिक्षा र स्वास्थ्य जस्ता मुद्दाहरूलाई छलफलबाट बहिष्कार गरिएको छ। यसरी, चुनावी राजनीतिको नाममा लोकतन्त्र बिस्तारै खोक्रो हुँदै गइरहेको छ। संविधानले परिकल्पना गरेको “जनताको शासन” अब “जनतामाथि शासन” भएको छ।