विश्व एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध जागरूकता सप्ताह एक विश्वव्यापी अभियान हो जसको उद्देश्य एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोधको बारेमा जागरूकता र बुझाइ बढाउनु र औषधि प्रतिरोधी सूक्ष्मजीवहरूको उदय र फैलावटसँग लड्न विश्वव्यापी कार्यलाई प्रवद्र्धन गर्नु हो।
विश्व स्वास्थ्य संगठनको आधिकारिक स्वास्थ्य अभियानहरू मध्ये एकको रूपमा, विश्व एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध जागरूकता सप्ताह विश्व स्वास्थ्य सभा द्वारा अनिवार्य गरिएको छ र नोभेम्बर १८ देखि २४ सम्म वार्षिक रूपमा मनाइन्छ।
विश्व एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध जागरूकता सप्ताह २०२५ को विषयवस्तुः “एक्ट नाउ :प्रोटेक्ट आवर प्रेजेंट , सिक्योर आवर फ्यूचर .” “अहिले नै कार्य गर्नुहोस्ः हाम्रो वर्तमानको रक्षा गर्नुहोस्, हाम्रो भविष्य सुरक्षित गर्नुहोस्“ हो।
यो विषयवस्तुले एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोधसँग लड्न साहसी र एकताबद्ध कार्यको तत्काल आवश्यकतालाई जोड दिन्छ। एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोधले पहिले नै हाम्रो स्वास्थ्य, खाद्य प्रणाली, वातावरण र अर्थतन्त्रलाई हानि पु¥याइरहेको छ। यो भविष्यको चुनौती होइन; यो अहिले भइरहेको छ। औषधि प्रतिरोधी संक्रमणहरू बढ्दै छन्, तर जागरूकता, लगानी र कार्यको अभाव छ।
एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध एक बढ्दो विश्वव्यापी समस्या हो, जसमा बिगत को कोवीड –१९ महामारीले योगदान पुरायो । प्रत्यक्ष रूपमा कोवीड –१९ बिरामीहरूमा एन्टिबायोटिक प्रयोगको प्रमाणको कारणले र अप्रत्यक्ष रूपमा आर्थिक अवस्था बिग्रने दुबै खतराको कारणले एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोधको खतरा कायमै छ। केही ब्याक्टेरियाहरू प्रतिरोधात्मक जीनको उपस्थितिको कारणले आन्तरिक रूपमा प्रतिरोधी हुन्छन् र त्यसैले बारम्बार तिनीहरूको सम्पर्कमा आएर एन्टिमाइक्रोबियल औषधिहरूमा अनुकूल हुन्छन्। ब्याक्टेरियाले दुई तरिकाले प्रतिरोध प्राप्त गर्न सक्छः बाँकी जनसंख्यामा प्रतिरोधात्मक जीनहरू साझा गरेर र स्थानान्तरण गरेर, वा ब्याक्टेरियाको वृद्धिलाई मारेर वा रोकेर।एन्टिबायोटिकले ब्याक्टेरियालाई मार्छ वा तिनीहरूको वृद्धिलाई रोक्छ, तर निरन्तर प्रयोगले ब्याक्टेरियामा उत्परिवर्तनले प्रतिरोध विकास गर्न सक्छ।
औषधि प्रतिरोधी रोगजनकहरूले सबैलाई, जताततै खतरा निम्त्याउँछन्। तैपनि, जनता र सरोकारवालाहरू बीच चेतना बढाउन धेरै गर्न सकिन्छ। तसर्थ, यस वर्षको विषयवस्तुले एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोधको बारेमा सरोकारवालाहरूलाई शिक्षित गर्न, साहसी प्रतिबद्धताहरूको वकालत गर्न र एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोधको प्रतिक्रियामा ठोस कदम चाल्न विश्वव्यापी समुदायलाई आह्वान गर्दछ।
यसको उद्देश्य एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोधको उदयसँग लड्नको लागि, विश्व स्वास्थ्य संगठनले २०१५ मा एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध मा विश्वव्यापी कार्य योजना सुरु गरेको छ। ।
पछिल्ला केही दशकहरूमा, एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध विश्वभर द्रुत रूपमा फैलिरहेको छ। जुन स्वास्थ्य क्षेत्रका लागि ठूलो खतरा बन्दै गएको छ । स्वास्थ्यको दृष्टिकोणले हेर्ने हो भने एन्टिबायोटिकले बिरामीको ज्यान जोगाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ तर त्यसको प्रयोग स्वास्थ्य र कृषि क्षेत्रमा भइरहेको अन्धोपनाले नयाँ समस्या जन्माएको छ, जुन एन्टिमाइक्रोबियल रेसिस्टेन्सका कारण हो । यद्यपि यो स्वास्थ्यको लागि धेरै गम्भीर खतरा हो, मानिसहरूलाई यसको बारेमा धेरै कम जानकारी छ।
विश्वले एन्टिबायोटिक प्रतिरोध (एएमआर) को द्रुत रूपमा बढ्दो खतराको सामना गरिरहेको छ, जसलाई अब उपेक्षा गर्न सकिँदैन। इन्स्टिच्युट फर हेल्थ म्याट्रिक्स एण्ड इभ्यालुएसन (आईएचएमई) द्वारा जारी गरिएको भर्खरैको प्रतिवेदन अनुसार एन्टिबायोटिक प्रतिरोधले प्रत्यक्ष रूपमा १२.७ लाख मानिसको मृत्यु भएको थियो। यो अनुमान गरिएको छ कि २०१९ मा मर्ने ४९ .५ लाख मानिसहरू कम्तिमा एक औषधि प्रतिरोधी संक्रमणबाट पीडित थिए।ल्यान्सेट जर्नलमा प्रकाशित रिपोर्टका अनुसार एएमआरले मलेरिया र एड्सभन्दा बढी मानिसको ज्यान लिइरहेको छ । उल्लेखनीय छ कि सन् २०१९ मा विश्वभर एड्सका कारण ६ लाख ८० हजार मानिसको मृत्यु भएको थियो भने मलेरियाका कारण ६ लाख २७ हजारको मृत्यु भएको थियो । संक्रमणका कारण हुने मृत्युलाई हेर्दा कोभिड–१९ र क्षयरोग (टीबी) पछि एन्टिबायोटिक प्रतिरोधात्मक क्षमता आउँछ ।
मध्य र पूर्वी युरोप र मध्य एसियामा २.८३ लाखको मृत्यु एन्टिबायोटिक प्रतिरोधका कारण भएको थियो । उच्च आय भएका देशहरूमा यो संख्या ६.०४ लाख थियो भने दक्षिण अमेरिका र क्यारिबियनमा ३.३८ लाख र उत्तर अफ्रिका र मध्य पूर्वमा २.५६ लाखको मृत्यु एन्टिबायोटिक प्रतिरोधका कारण भएको थियो। यदि हामी दक्षिण एसियाको कुरा गर्छौं भने यो संख्या सबैभन्दा बढी १३.९ लाख थियो भने दक्षिण पूर्व, पूर्वी एसिया र ओशिनियामा १०.२ लाख र उप–सहारा अफ्रिकामा १०.७ लाख थियो।
विश्व बैंकका अनुसार एन्टिबायोटिक प्रतिरोधी क्षमताको उपचारका कारण सन् २०३० सम्ममा थप २४ करोड मानिस गरिबीमा पर्न सक्नेछन् । यसका साथै विश्व अर्थतन्त्रलाई पनि यसबाट ठूलो नोक्सान हुने छ ।
एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध तब हुन्छ जब रोग पैदा गर्ने सूक्ष्मजीवहरू, जस्तै ब्याक्टेरिया, कवक, भाइरस र परजीवीहरूले एन्टिबायोटिकहरूको प्रतिरोध विकास गर्दछ। सरल शब्दमा भन्नुपर्दा, यी औषधिहरूको निरन्तर सम्पर्कको कारण, यी रोगजनकहरूले आफ्नो शरीरलाई यी औषधिहरूमा अनुकूल बनाउँछन्।
शरीरमा यी परिवर्तनहरूका कारण, तिनीहरूले यी औषधिहरूप्रति बिस्तारै प्रतिरोधात्मक क्षमता विकास गर्छन्। नतिजाको रूपमा, यी एन्टिबायोटिकहरू तिनीहरूको बिरूद्ध प्रभावहीन हुन्छन्। जब यस्तो हुन्छ, मानव शरीरमा संक्रमण छिट्टै निको हुँदैन। एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध विकास गर्ने यी कीटाणुहरूलाई कहिलेकाहीँ “सुपरबगहरू“ भनिन्छ।
स्वास्थ्यको दृष्टिकोणबाट, एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध विश्वव्यापी रूपमा ठूलो खतरा भएको छ। इन्स्टिच्युट फर हेल्थ मेट्रिक्स एण्ड इभ्यालुएसन (आईएचएमई) द्वारा जारी गरिएको भर्खरैको प्रतिवेदन अनुसार एन्टिबायोटिक प्रतिरोधी क्षमताले प्रत्येक वर्ष १२.७ लाख मानिसको ज्यान लिइरहेको छ। यो महामारीले दैनिक औसत १३ हजार ५६२ जनाको ज्यान लिइरहेको छ ।
यी तथ्याङ्कका अनुसार सन् २०१९ मा ४९.५ लाख मानिसको मृत्युको लागि एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध जिम्मेवार थियो। यदि हेर्ने हो भने, यो संख्या एड्स र मलेरियाका कारण वार्षिक रूपमा हुने कुल मृत्युभन्दा धेरै हो। यति मात्र होइन, अहिले नै यसतर्फ ध्यान नदिए आगामी २७ वर्षमा एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोधका कारण मृत्यु हुनेको संख्या वार्षिक एक करोड पुग्ने वैज्ञानिकहरुको अनुमान छ ।
यो उल्लेखनीय छ कि विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) ले पनि एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोधलाई स्वास्थ्यको लागि दस ठूलो खतराको रूपमा पहिचान गरेको छ।यो सत्य हो कि नेपाल पनि एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोधको बढ्दो खतराबाट अछुतो छैन। विश्वभर जसरी एन्टिबायोटिकको दुरुपयोग भइरहेको छ, त्यसमा नेपाल पनि पछाडि छैन । अनुमानका अनुसार भविष्यमा यसबाट हुने कुल मृत्युमध्ये ९० प्रतिशत एसिया र अफ्रिकामा हुनेछन् । यसले नेपाललगायत विकासोन्मुख देशहरूमा गहिरो प्रभाव पार्ने देखाउँछ।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय वातावरण कार्यक्रम (ग्ल्भ्ए) द्वारा जारी गरिएको नयाँ प्रतिवेदन “ब्रेसिङ्ग फर सुपरबग्स“ ले एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध दिनप्रतिदिन ठूलो खतरा बन्दै गएको खुलासा गरेको छ।
अहिले नै ध्यान नदिने हो भने आगामी केही वर्षमा विश्व अर्थतन्त्रले प्रत्येक वर्ष रु २८१.१ लाख करोड (३.४ ट्रिलियन डलर)भन्दा बढी घाटा बेहोर्नु पर्ने अनुमान गरिएको छ ।संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार यसले स्वास्थ्यका साथै दिगो विकास लक्ष्य र अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण प्रभाव पार्ने सम्भावना छ ।
हेर्ने हो भने, एन्टिबायोटिकको प्रयोग जसरी स्वास्थ्य क्षेत्रमा बढ्दै गएको छ, त्यो नै यसको बढ्दो खतराको सबैभन्दा ठूलो कारण हो । द ल्यान्सेट इन्फेक्सियस डिजिज जर्नलमा प्रकाशित एक अध्ययनले सन् २००० देखि २०१० को बीचमा एन्टिबायोटिकको बढ्दो मागको ७६ प्रतिशतको लागि ब्रिक्स राष्ट्र ब्राजिल, रुस, भारत, चीन र दक्षिण अफ्रिका जिम्मेवार रहेको देखाएको छ।
यो समस्या मानिसमा मात्रै बढ्दै गएको होइन, आज जसरी जनावरबाट प्राप्त प्रोटिनको माग दिनानुदिन बढ्दै गएको छ, त्यसैका कारण उनीहरुमा पनि यी एन्टिबायोटिकको अनाहक प्रयोग भइरहेको छ । जनावरहरू ताकि अधिकतम मासु र प्रोटीन प्राप्त गर्न सकिन्छ।
तर यसका कारण यी जनावरहरूमा एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध तीव्र गतिमा बढिरहेको छ। जसको नतिजा उपभोग गर्नेहरुले भोग्नुपर्ने हुन्छ । तथ्याङ्कले देखाउँछ कि २००० र २०१८ को बीचमा गाईवस्तुमा पाइने ब्याक्टेरियाहरू तीन गुणा बढी एन्टिबायोटिक प्रतिरोधी भएका छन्, जुन ठूलो खतरा हो, किनभने यी ब्याक्टेरिया सजिलै मानव शरीरमा प्रवेश गर्न सक्छन्।
यो समस्या कत्तिको गम्भीर छ भन्ने कुरा विश्वभर बिक्री हुने एन्टिबायोटिकमध्ये ७३ प्रतिशत खानाका लागि पालिएका जनावरहरूमा प्रयोग हुने गरेको तथ्यबाट अनुमान गर्न सकिन्छ। बाँकी २७ प्रतिशत एन्टिबायोटिक मानिस र अन्यत्र औषधीको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। नेपालको पोल्ट्री फार्ममा एन्टिबायोटिकको बढ्दो प्रयोगलाई लिएर चिन्ता बढेको छ । जहाँ यी औषधिहरू कुखुरालाई रोगबाट बचाउन मात्र नभई तौल बढाउन पनि ठूलो मात्रामा प्रयोग भइरहेकाले एन्टिबायोटिक प्रतिरोधी क्षमताको जोखिम बढ्दै गएको छ ।
एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोधको यो बढ्दो समस्या एन्टिबायोटिकको अत्यधिक प्रयोग र दुरुपयोगसँग जोडिएको छ। साथै, संक्रमण रोकथाम र नियन्त्रणका लागि यी औषधिहरूको प्रयोग गर्ने तरिकाले समस्यालाई गहिरो बनाउँदै लगेको छ । यस्तो अवस्थामा यसको समाधानका लागि समाजका सबै तहबाट पहल गर्न जरुरी छ ।यी एन्टिबायोटिकको बढ्दो दुरुपयोगलाई रोक्न चिकित्सक, नीति निर्माता, औषधि उत्पादक, स्वास्थ्य र कृषि क्षेत्रका साथै आम जनताको पनि सहकार्य गर्ने दायित्व हो ।“सुपरबगहरूका लागि ब्रेसिङ“ रिपोर्ट गर्छ कि एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोधको चुनौतीलाई पार गर्न बहु–अनुशासनात्मक प्रतिक्रिया चाहिन्छ। यसो गर्दा आम मानिस, जनावर, वनस्पति र वातावरणको स्वास्थ्यलाई ध्यानमा राख्नुपर्छ।
यदि हेर्ने हो भने, यी सबैको स्वास्थ्य गहिरो अन्तरसम्बन्धित छ र ती सबै एक अर्कामा निर्भर छन्।यसैलाई ध्यानमा राख्दै, यूनेप, एफएओ, विश्व स्वास्थ्य संगठनले एक स्वास्थ्य फ्रेमवर्क जारी गरेका छन्। प्रतिवेदनमा वातावरणीय क्षति र एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोधको उदयलाई रोक्नका लागि प्रस्तुत गरिएका समाधानहरूमा खराब सरसफाइ, ढल निकास, फोहोर प्रदूषण र स्वच्छ पानी जस्ता समस्याहरूलाई सम्बोधन गरिएको छ।यस्तो अवस्थामा यसबाट बच्न नयाँ औषधिमा तत्काल लगानी गर्न र विद्यमान औषधिको बढी बुद्धिमानी प्रयोग गर्न विज्ञहरूले सुझाव दिएका छन् ।
यति मात्र होइन, यी औषधिहरू गाईवस्तुमा पनि विवेकपूर्वक प्रयोग गर्नुपर्छ । नाफाको लागि मात्रै गाईवस्तुलाई दिइने एन्टिबायोटिकले सिंगो समाजका लागि गम्भीर खतरा बन्न सक्छ । यस्तो अवस्थामा सरकारले यी औषधिहरूका लागि कडा नियम बनाउनुपर्छ ताकि तिनीहरूको अनुचित प्रयोगलाई रोक्न सकिन्छ।
समाधानका चरणहरूः
जागरूकता जगाउनेः एन्टिमाइक्रोबियल औषधिहरूको जिम्मेवार प्रयोग र एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोधको जोखिमहरूको बारेमा जनचेतना जगाउनु महत्त्वपूर्ण छ।
अनुसन्धान र विकासः यस क्षेत्रमा नयाँ एन्टिबायोटिक र अन्य समाधानहरूमा अनुसन्धान जारी छ।
प्रदूषण नियन्त्रणः औषधि उत्पादन एकाइहरूबाट फोहोरको उचित उपचार र व्यवस्थापनमा ध्यान केन्द्रित गर्नु आवश्यक छ।
एकीकृत दृष्टिकोणः एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध एक जटिल समस्या हो जसलाई स्वास्थ्य, कृषि र वातावरण जस्ता क्षेत्रहरूमा सहयोगी दृष्टिकोण आवश्यक पर्दछ।
अगाडिको बाटोः
रोगजनकहरूले नयाँ एन्टिमाइक्रोबियलहरूको प्रतिरोध विकास गर्न जारी राख्ने भएकोले, नियमित रूपमा नयाँ प्रतिरोधी स्ट्रेनहरू पत्ता लगाउन र लड्न दिगो लगानी र विश्वव्यापी समन्वय आवश्यक छ।
एन्टिबायोटिकको अनुपयुक्त प्रयोग कम गर्न उपभोक्ता शिक्षा र प्रदायकहरूको लागि उपचार दिशानिर्देश जारी गर्न आवश्यक छ।
यी विविध चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्न नयाँ एन्टिमाइक्रोबियलहरू विकास गर्नुभन्दा बाहिर धेरै क्षेत्रहरूमा कार्य आवश्यक छ। संक्रमण–नियन्त्रण उपायहरूले एन्टिबायोटिकको प्रयोगलाई सीमित गर्न सक्छ।
वित्तीय स्वीकृति जस्ता उपायहरूले उपयुक्त क्लिनिकल प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्नेछ। आवश्यक पर्नेहरूका लागि एन्टिमाइक्रोबियलहरूमा पहुँच सुनिश्चित गर्नु पनि महत्त्वपूर्ण छ, किनकि विश्वव्यापी रूपमा उपचारयोग्य संक्रमणहरूको लागि औषधिहरूको पहुँचको अभावमा वार्षिक रूपमा ७० लाख मानिसहरू मर्छन्।
यसबाहेक, रोगजनकहरूमा प्रतिरोधको फैलावट ट्र्याक गर्न र बुझ्नको लागि, यी ब्याक्टेरियाहरू पहिचान गर्न निगरानी उपायहरू अस्पतालहरूभन्दा बाहिर विस्तार गर्न पशुधन, फोहोर पानी, र कृषि र कृषि जग्गा समावेश गर्न आवश्यक छ।
प्रतिक्रिया