धूलो धुवाले निसास्सीदै काठमाडौं बासी

काठमाडाैं । काठमाडौं नेपालका सबैभन्दा प्रदूषित र घना बसोबास भएका शहरहरूको सूचीमा शीर्ष स्थानमा छ। राजधानी शहरमा देशको अन्य कुनै पनि ठाउँभन्दा धेरै मानिसहरू बसोबास गर्छन् ।

काठमाडौंमा वायु प्रदूषण दिनप्रतिदिन खराब हुँदै गइरहेको छ र बढ्दो रूपमा गम्भीर हुँदै गइरहेको छ। औद्योगिक गतिविधि र सवारी साधनबाट हुने हाइड्रोकार्बन उत्सर्जनले समस्यामा ठूलो योगदान पु¥याउँछ । यात्रा, ट्राफिक र आवागमनले निरन्तर धुलो उत्पन्न गर्छ। जाडोमा कम तापक्रम र हावामा धुलोका कणहरूको उपस्थितिले प्रदूषणको स्तर बढाउँछ। चिसो हावाले एउटा कम्बल बनाउँछ जसले प्रदूषकहरूलाई फसाउँछ । तिनीहरूलाई फैलिनबाट रोक्छ। यो बाक्लो चिसो हावाले प्रदूषणलाई फँसाउँछ, जसले गर्दा यो वायुमण्डलमा लामो समयसम्म रहन्छ। फलस्वरूप, जाडो महिनामा वायु प्रदूषण लामो समयसम्म रहन्छ, जसले गर्दा मानिसहरू गर्मी महिनामा बढी प्रदूषित हावामा सास फेर्न बाध्य हुन्छन्।

सन् २०२४ सम्ममा नेपालका मानिसहरू प्रति वर्ष औसत ८३ वायु प्रदूषणको सम्पर्कमा आउनेछन्, जुन विश्व स्वास्थ्य संगठनले सिफारिस गरेको दिशानिर्देशभन्दा १६ गुणा बढी हो। ३ करोड १२ लाख जनसंख्या भएको नेपाल २०२३ मा सबैभन्दा खराब वायु गुणस्तर भएका देशहरूमध्ये आठौं स्थानमा थियो। २०,४१,५८७ जनसंख्या र प्रति वर्ग किलोमिटर ५,१६९ व्यक्तिको घनत्व भएको देशको राजधानी काठमाडौं विश्वको ११औं सबैभन्दा प्रदूषित शहरमा परेको थियो। २०३१ सम्ममा राजधानीको जनसंख्या २७ लाख पुग्ने अनुमान गरिएको छ।

काठमाडौंले वायु प्रदूषणको खतरनाक स्तरको जोखिमको सामना गरिरहेको छ, जसले स्वास्थ्य जोखिम र वातावरणीय चुनौतीहरूलाई अझ बढाउन सक्छ। वायु प्रदूषण विश्व स्वास्थ्य संगठन अनुसार, वायु प्रदूषणका सामान्य स्रोतहरूमा घरायसी दहन उपकरणहरू, मोटर सवारी साधनहरू, औद्योगिक सुविधाहरू र वन डढेलो समावेश छन्। जनस्वास्थ्यमा उल्लेखनीय जोखिम निम्त्याउने प्रदूषकहरूमा कण पदार्थ , कार्बन मोनोअक्साइड, ओजोन, नाइट्रोजन डाइअक्साइड, र सल्फर डाइअक्साइड समावेश छन्। कण पदार्थ ले सास फेर्न सकिने कणहरूलाई बुझाउँछ, जसमा सल्फेट, नाइट्रेट, अमोनिया, सोडियम क्लोराइड, कालो कार्बन, खनिज धुलो, वा पानी जस्ता पदार्थहरू समावेश हुन्छन्। यी कणहरू आकारमा भिन्न हुन्छन् र सामान्यतया तिनीहरूको वायुगतिकीय व्यास अनुसार वर्गीकृत गरिन्छ, कण पदार्थ २. ५ र कण पदार्थ १० सहित। कण पदार्थ कण पदार्थ माइक्रोमिटर वा सोभन्दा कम व्यास भएको सूक्ष्म कणहरूलाई जनाउँछ। यी साना कणहरू एक प्रमुख वायु प्रदूषक हुन् र फोक्सोमा गहिरो रूपमा प्रवेश गर्ने र रक्तप्रवाहमा पनि प्रवेश गर्ने क्षमताको कारणले गर्दा महत्त्वपूर्ण स्वास्थ्य जोखिमहरू निम्त्याउँछन्। वायु प्रदूषण स्तर मापन गर्ने मापदण्डहरूले प्रायः प्रति घन मिटर हावामा माइक्रोग्राममा कण पदार्थ २. ५ सांद्रता प्रयोग गर्छन्।

देशका अधिकांश भागमा विगत केही दिनदेखि आंशिकदेखि सामान्य बदली रहेको मौसम आगामी केही दिनसम्म पनि यस्तै रहनेछ। स्थानीय वायुको प्रभावले सिर्जना भएको मौसमी अवस्थामा क्रमिक सुधार हुँदै जाने जल तथा मौसम विज्ञान विभागले जनाएको छ। स्थानीय हावा र वायु प्रदूषणका कारण उपत्यका तुवाँलोले ढाकिएको छ।

हाल नेपालको वायुमण्डलमा बाक्लो कुहिरो लागेको छ र यो आगामी केही दिनसम्म रहने सम्भावना छ। कुहिरो हटाउनको लागि तेज हावा वा भारी वर्षा आवश्यक पर्दछ। तुवाँलो हटाउन भारी वर्षा वा तेज हावा सहितको मनसुन प्रणाली विकास हुनुपर्छ। मौसमविद् र वातावरणविद्हरू भन्छन् हालको मौसमी अवस्था देशका विभिन्न भागहरूमा भएका धेरै वन डढेलोको परिणाम हो।

वायु गुणस्तरको हिसाबले विश्वको सबैभन्दा प्रदूषित शहरहरू मध्ये एक काठमाडौं अझै पनि शीर्ष स्थानमा छ। २०२३ मा कण पदार्थको भारित औसत सांद्रताको हिसाबले काठमाडौं ११औं सबैभन्दा प्रदूषित शहरमा थियो र नेपाल विश्वको आठौं सबैभन्दा प्रदूषित देशमा परेको थियो। कण पदार्थ भनेको हावा प्रदूषित गर्ने ठोस कण र एरोसोलको मिश्रण हो। कणात्मक पदार्थ २.५ भन्नाले २.५ माइक्रोन व्यास भएका सूक्ष्म कणहरू बुझिन्छ जुन श्वासप्रश्वास प्रणाली मार्फत सास फेर्न सकिन्छ। तुलनाको लागि औसत मानव खप्पर ७० माइक्रोन बाक्लो हुन्छ। त्यसकारण सबैभन्दा ठूलो कण पदार्थ (पार्टिक्युलेट म्याटर २.५) मानव खोपडीको औसत मोटाई भन्दा ३० गुणा सानो हुन्छ। यो सूचकांक जमिनको सतह ओजोन, कण प्रदूषण (कण पदार्थ १० र कण पदार्थ २.५), कार्बन मोनोअक्साइड, नाइट्रोजन डाइअक्साइड र सल्फर डाइअक्साइड मापनमा आधारित छ। उच्च वायु गुणस्तर सूचकांक मानहरूले उच्च प्रदूषण स्तरलाई संकेत गर्दछ र यसरी मानव स्वास्थ्यमा प्रतिकूल प्रभाव पार्ने सम्भावना बढ्छ। अप्रिल २०२४ मा काठमाडौंको वायु गुणस्तर सूचकांक २६४ रहेको रिपोर्ट गरिएको थियो, जुन धेरै अस्वास्थ्यकर मानिन्छ।

यो यति हानिकारक छ कि अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रोटोकलहरूले कमजोर समूहका मानिसहरूलाई सबै बाहिरी गतिविधिहरूबाट टाढा रहन सिफारिस गर्दछ र अरू सबैले लामो समयसम्म बाहिरी गतिविधिहरूबाट टाढा रहन्छन्। यस प्रवृत्तिमा मौसमी भिन्नता छ, जाडो सबैभन्दा प्रदूषित मौसम हो, र गर्मी र वर्षा ऋतु सबैभन्दा कम प्रदूषित हुन्छन्। त्यसो भए, यी सबै संख्या र वर्गीकरणको अर्थ के हो? वायु प्रदूषण विश्वको प्रमुख मानव स्वास्थ्य खतराहरू मध्ये एक हो, जसको परिणामस्वरूप २०२१ मा प्रति वर्ष लगभग ८१ लाख मानिसको मृत्यु भएको छ।

त्यसैले, विश्वव्यापी रूपमा मृत्युसँग सम्बन्धित जोखिम कारकहरूको सन्दर्भमा वायु प्रदूषण उच्च रक्तचाप पछि दोस्रो स्थानमा छ। सन् २०१९ मा नेपालमा परिवेशका कण, ओजोन र घरभित्रको वायु प्रदूषणका कारण मृत्यु हुनेको संख्या लगभग ४२,१०० रहेको अनुमान गरिएको थियो। यद्यपि, परिवेश कण पदार्थ २.५ र ओजोनका कारण हुने मृत्यु क्रमशः २९०% र २३१% ले बढ्यो। यी तथ्याङ्कहरूलाई ध्यानमा राख्दा, वायु प्रदूषणका कारण हुने मृत्यु सडक दुर्घटनाका कारण हुने मृत्युभन्दा धेरै हुनु अचम्मको कुरा होइन, जुन विश्वभर लगभग १२ लाख ८० हजार छ। यसबाहेक, यदि हामीले ठूलो तस्वीरलाई हे¥यौं भने, वायु प्रदूषणले रोगको विश्वव्यापी भारमा योगदान पु¥याउँछ, जसमा अकाल मृत्यु र खराब स्वास्थ्यमा वर्षौं गुमाउनु समावेश छ। वायु प्रदूषण विश्वव्यापी सार्वजनिक समस्या बनेको छ र मध्यम देखि निम्न आय भएका देशहरूमा अझ गम्भीर छ।

अनियोजित शहरीकरण, सवारी साधनको उत्सर्जन, जीवाश्म इन्धनको जलाउने, वनमा आगलागी, इँटाभट्टा, निर्माण कार्य आदि – काठमाडौंको हावा प्रदूषित हुनुका कारणहरूको लामो सूची बनाउन सकिन्छ। नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्को प्रतिवेदन अनुसार काठमाडौं उपत्यकाको कुल वायु प्रदूषणको ३८% सवारी साधनबाट हुने उत्सर्जनको कारणले हो। यसका साथै, शहरको भौगोलिक अवस्थितिले उपत्यका भित्र धुलो, धुवाँ र हानिकारक ग्याँसहरू जम्मा गर्न अनुकूल बनाउँछ, जसले गर्दा हावाको गुणस्तर खराब हुन्छ। कारण जेसुकै होस्, काठमाडौंको हावाको सम्पर्कमा आउँदा धेरै गम्भीर स्वास्थ्य परिणामहरू हुन्छन्, विशेष गरी बालबालिका, वृद्धवृद्धा र पहिले नै स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिहरूका लागि। यसले दम, ब्रोन्काइटिस वा फोक्सोको क्यान्सर जस्ता श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोगहरू मात्र निम्त्याउँदैन, मुटु, मस्तिष्कलाई पनि असर गर्छ र सामान्यतया काठमाडौँका औसत बासिन्दाको समग्र आयु घटाउँछ।

काठमाडौंमा वायु प्रदूषणको प्रभावः

विशेष गरी नोभेम्बरदेखि जनवरी महिनामा वायु प्रदूषण बढ्दो रूपमा व्यापक र हानिकारक हुँदै जाँदा, यसको प्रभावलाई तिनीहरूको जरुरीताको आधारमा दुई वर्गमा विभाजन गर्न सकिन्छ।

छोटो अवधि र दीर्घकालीन प्रभावहरू
छोटो अवधिको प्रभावः
बासिन्दाहरूको स्वास्थ्यः

काठमाडौंमा वायु प्रदूषणले तत्काल स्वास्थ्य जोखिम निम्त्याउँछ, विशेष गरी जाडो याममा जब यसको स्तर उच्च हुन्छ। स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले बासिन्दाहरूले फोक्सो र आँखाको संक्रमणको बढ्दो दरको सामना गरिरहेका बेला नियमित रूपमा चेतावनी जारी गर्दछ। स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय र विश्व स्वास्थ्य संगठन दुवैद्वारा अभिलेखित यी अल्पकालीन प्रभावहरूले जनस्वास्थ्यको रक्षा गर्न वायु गुणस्तर सुधार गर्ने तत्काल आवश्यकतालाई जोड दिन्छन्। यसले बासिन्दाहरूको दैनिक दिनचर्यामा बाधा पु¥याउन सक्छ।

कम गतिशीलता

उड्डयन सुरक्षा/हवाई ट्राफिक अवरोधः उडानको समयमा कम दृश्यता र कम दृश्यता र हावामा अम्लीय प्रदूषकहरूको प्रभावका कारण विमान पूर्वाधारमा क्षरणको प्रभावले त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय उडानहरूमा सुरक्षा जोखिम बढाउन सक्छ। कमजोर दृश्यताका कारण त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा उडान रद्द वा ढिलाइ हुन सक्छ।

भूमि यातायातः
कुहिरो र तुवाँलोले दृश्यतालाई उल्लेखनीय रूपमा कम गर्न सक्छ, जसले गर्दा दैनिक गतिविधिहरूमा असर पर्छ र जमिनमा कमजोर दृश्यताका कारण ट्राफिक दुर्घटनाको जोखिम बढ्छ।

कृषि प्रभावः
ओजोन र अन्य प्रदूषकहरूका कारण शहरी क्षेत्रका बालीनालीहरूमा क्षति। काठमाडौँ उपत्यका र वरपरका कृषि क्षेत्रहरूमा सूर्यको प्रकाशलाई अवरुद्ध गर्ने कणहरूका कारण बोटबिरुवाहरूमा प्रकाश संश्लेषणमा कमी देख्न सकिन्छ।

आर्थिक प्रभावः
पर्यटक आगमनमा गिरावट आउनुको प्रमुख कारण वायु प्रदूषण नहुन सक्छ, तर प्रदूषणले आगन्तुकहरूलाई शहरबाट टाढा राख्न सक्छ। उपत्यका भित्र उच्च रोग दरले बिरामी र बाहिर काम गर्न नसक्ने कारणले उत्पादकत्व घटाउन सक्छ, जसले प्रदूषण–सम्बन्धित रोगहरूको उपचारको लागि स्वास्थ्य सेवा लागत बढाउन सक्छ।

दीर्घकालीन प्रभावहरूः
शरीरको स्वास्थ्यमा पर्ने प्रभावहरूः

वायु प्रदूषणको लामो समयसम्म सम्पर्कमा रहँदा स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पर्न सक्छ। डब्ल्यूएचओले वायु प्रदूषणलाई सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण वातावरणीय स्वास्थ्य जोखिम र गैर–संक्रामक रोगहरूको लागि दोस्रो ठूलो जोखिम कारक मान्दछ। नेपालमा, वायु प्रदूषणले प्रत्येक वर्ष ४२,१०० जनाको मृत्यु निम्त्याउँछ, जसमध्ये १९% पाँच वर्ष मुनिका बालबालिका र २७% ७० वर्षभन्दा माथिका वयस्कहरूमा हुन्छन्, जसले औसत आयु ४.१ वर्षले घटाउँछ (चित्र १२ मा देखाइए अनुसार), वायु प्रदूषण मृत्युका शीर्ष पाँच कारणहरूमा जस्तै सीओपीडी (६६%), इस्केमिक मुटु रोग (३४%), स्ट्रोक (३७%), तल्लो श्वासप्रश्वास संक्रमण (४७%) र नवजात शिशु मृत्यु (२२%)प्रमुख योगदानकर्ता हो भन्ने संकेत गर्दछ।

मानसिक स्वास्थ्यः वायु प्रदूषणको सम्पर्कमा आउँदा मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ, स्वास्थ्य चिन्ता र जीवनशैली प्रतिबन्धका कारण तनाव र चिन्ता बढ्छ। यसले कम बाहिरी गतिविधि र सीमित सूर्यको प्रकाशबाट हुने डिप्रेसनको दर पनि बढाउन सक्छ।

अन्य वातावरणीय समस्याहरू निम्त्याउँछः वायु प्रदूषणले अन्य वातावरणीय समस्याहरू निम्त्याउँछ किनकि वायुको गुणस्तरमा गिरावटले अन्ततः हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा वृद्धि गर्दछ जसले जलवायु परिवर्तन, विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि र ओजोन तहको क्षय निम्त्याउन सक्छ।

पारिस्थितिक प्रणालीमा प्रभावः वायु प्रदूषणले शहरी वनस्पति र जीवजन्तुहरूमा दबाब दिन्छ, जसले गर्दा वृद्धि र अस्तित्वमा बाधा पुग्छ। प्रदूषकहरूले नजिकैका जल निकायहरूमा अम्लीकरण पनि निम्त्याउन सक्छन्, जलीय पारिस्थितिक प्रणालीमा बाधा पु¥याउँछन् र पानीको गुणस्तरलाई असर गर्छन्, जसले गर्दा शहरी क्षेत्र र वरपर दीर्घकालीन पारिस्थितिक असंतुलन निम्त्याउँछ।

पूर्वाधारको ह्रासः अम्लीय प्रदूषकहरूका कारण भवनहरू र स्मारकहरूको द्रुत जीर्णता, प्रदूषकहरूको सम्पर्कमा आउने सवारी साधन र अन्य मेसिनरीहरूको मर्मत लागतमा वृद्धि।

सांस्कृतिक सम्पदा स्थलहरूमा प्रभावः काठमाडौं उपत्यकामा अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान आकर्षित गर्ने केही सबैभन्दा धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदा स्थलहरू छन्। त्यस्ता ऐतिहासिक स्मारकहरूमा पूर्वाधारको ह्रासको गम्भीर प्रभावले तिनीहरूको संरचनात्मक अखण्डतालाई असर गर्न सक्छ र युनेस्को विश्व सम्पदा स्थलहरू अन्तर्गत तिनीहरूको स्थिति गुमाउन सक्छ।

निजी सवारी साधनको संख्यामा वृद्धिः दृश्यताको कमीका कारण बढ्दो ट्राफिक जामले मानिसहरूलाई पैदल वा साइकल चलाउनुको सट्टा निजी सवारी साधन प्रयोग गर्न प्रोत्साहित गर्न सक्छ, जसले हावामा उत्सर्जित हाइड्रोकार्बनमा प्रत्यक्ष योगदान पु¥याउँछ।

नेपाल वरपरका अन्य राजनीतिक र आर्थिक मुद्दाहरू हाम्रो पूर्ण ध्यान आवश्यक पर्ने ठूला मुद्दाहरू जस्तो लाग्न सक्छन्, तर काठमाडौं उपत्यकामा वायु प्रदूषण संकटमा पनि सम्बन्धित सबै सरोकारवालाहरूले तत्काल कदम चाल्नु आवश्यक छ। प्रदूषणलाई वातावरणीय समस्याको रूपमा हेरिन्छ, तर नेपाल र काठमाडौँको अवस्थाले यसलाई जनस्वास्थ्य संकटमा परिणत गरेको छ जसले यो प्रदूषित हावामा सास फेर्ने प्रत्येक नेपालीलाई प्रत्यक्ष असर गर्छ। सरकारले अवस्थालाई कम गर्न केही कदम चालेको छ, जसमा सवारी साधनको उत्सर्जनको अनुगमन र विद्युतीय सवारी साधनका लागि कर छुट समावेश छ, तर अझै धेरै गर्न बाँकी छ। उत्सर्जनमा कडा नियमन, औद्योगिक धुवाँ उत्सर्जन कम गर्न स्वच्छ प्रविधिको प्रवद्र्धन, खुला रूपमा फोहोर जलाउन प्रतिबन्ध र भवनहरूको ऊर्जा दक्षता सुधारमा ध्यान केन्द्रित गर्ने जस्ता तत्काल उपायहरू अपनाउन आवश्यक छ।

वायु प्रदूषणको सन्दर्भमा हामीले हाल सामना गरिरहेका समस्याहरूको समाधान यी मात्र होइनन्, तर यसमा सबै सरोकारवालाहरूको सक्रिय सहभागिता आवश्यक छ। काठमाडौँ र नेपालमा वायु गुणस्तर सुधार गर्न हामीले कुनै कदम चालेका छैनौं भन्ने होइन, तर योजना र कानूनहरूलाई या त अझ कडाइका साथ लागू गर्न आवश्यक छ या पुराना नियमहरूलाई प्रतिस्थापन गर्न राम्रो नियमहरू आवश्यक छन्।

निष्कर्षमा, काठमाडौं उपत्यका गम्भीर वायु प्रदूषणबाट ग्रस्त छ, वार्षिक एक्सपोजर स्तर ८३ µन÷m³ छ, जुन विश्व स्वास्थ्य संगठनको निर्देशिकाभन्दा धेरै बढी छ। तीव्र गतिमा बढ्दो जनसंख्या, शहरीकरण, बढ्दो सवारी साधन तथा औद्योगिक उत्सर्जन, साथै जाडोमा प्रदूषकहरूलाई फसाउने मौसमी वन डढेलोले यो संकटलाई झनै चर्काएको छ। यी अवस्थाहरूले तत्काल प्रभावहरू निम्त्याउँछन्, जस्तै गतिशीलता समस्या, यातायातमा अवरोध र कृषिमा क्षति, र श्वासप्रश्वास र मुटु सम्बन्धी रोगहरू, मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरू र पारिस्थितिक प्रणालीको ह्रास सहित दीर्घकालीन स्वास्थ्य जोखिमहरू।

प्रदूषण संकटले जनस्वास्थ्यलाई मात्र खतरामा पार्दैन, आर्थिक उत्पादकत्व र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणलाई पनि खतरामा पार्छ, जसका लागि तत्काल र लक्षित हस्तक्षेप आवश्यक पर्दछ।