काठमाडौं । नेपाली कांग्रेस अहिले एउटा यस्तो राजनीतिक मोडमा उभिएको छ, जहाँबाट फर्किने बाटो सहज छैन। आठ दशकभन्दा लामो इतिहास बोकेको, लोकतन्त्रका लागि संघर्ष गरेको र देशकै सबैभन्दा पुरानो लोकतान्त्रिक शक्तिको दाबी गर्ने कांग्रेस आज आफ्नै कमजोरी, गुटबन्दी, नेतृत्व संकट र घट्दो जनविश्वाससँग जुधिरहेको छ।
प्रश्न केवल पार्टीभित्रको विवादको होइन, पार्टीको भविष्यको हो। कांग्रेस सुधारिएर पुनः शक्तिशाली बन्ने कि आफ्नै इतिहासको भारी बोकेर क्रमशः खुम्चिँदै जाने ?
कांग्रेसका नेताहरू सार्वजनिक रूपमा एकताको कुरा गर्छन्। तर पार्टीभित्रको वास्तविकता हेर्दा अवस्था फरक देखिन्छ। संस्थापन र संस्थापन इतर समूहबीचको अविश्वास यति गहिरो बनेको छ कि एउटै पार्टीभित्र दुई फरक राजनीतिक धार सञ्चालन भइरहेका छन् भन्ने अनुभूति हुन्छ। झण्डा एउटै छ, तर सोच र प्राथमिकता फरक देखिन्छ।
सबैभन्दा रोचक पक्ष के छ भने सत्ता बाँडफाँटको विषयमा कांग्रेसका नेताहरू प्रायः एकजुट देखिन्छन्, तर संगठन सुदृढीकरण, कार्यकर्ता व्यवस्थापन र पार्टी सुधारका सवालमा त्यही एकता भेटिँदैन। जनताले यही विरोधाभास नियालिरहेका छन्। चुनावताका लोकतन्त्र बचाउने नारा दिने र चुनावपछि गुट बचाउने राजनीतिले कांग्रेसको नैतिक उचाइ कमजोर बनाएको छ।
कांग्रेसभित्र अहिलेको प्रमुख द्वन्द्व विचारको भन्दा पनि पुस्तान्तरणको देखिन्छ। गगन थापा, विश्वप्रकाश शर्मा र प्रदीप पौडेलजस्ता नेताहरूले नयाँ नेतृत्वको आवश्यकता औंल्याउँदै आएका छन्। उनीहरूको तर्क छ— पुरानै शैली, पुरानै संरचना र पुरानै नेतृत्वले अब कांग्रेसलाई नयाँ युगमा अगाडि बढाउन सक्दैन।
तर प्रश्न उठ्छ, नयाँ पुस्ता कति फरक छ ? धेरै कार्यकर्ताको गुनासो छ कि परिवर्तनको नारा दिने नयाँ पुस्ता पनि व्यवहारमा गुटगत राजनीतिबाट पूर्णतः मुक्त देखिएको छैन। त्यसैले कांग्रेसभित्र अहिलेको बहस केवल पुरानो र नयाँ नेतृत्वबीचको होइन, समग्र राजनीतिक संस्कार परिवर्तनको बहस हो। संस्कार नै परिवर्तन हुन नसक्ने हो भने अनुहार फेरिँदैमा परिणाम फरक नआउन सक्छ।
राजनीतिक दलको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति सत्ता होइन, जनविश्वास हो। दुर्भाग्यवश कांग्रेसले यही सम्पत्ति क्रमशः गुमाउँदै गएको अनुभूति भइरहेको छ। पार्टी अझै पनि आफ्नो ऐतिहासिक योगदानको भाष्यमा बढी अडिएको देखिन्छ, जबकि नयाँ पुस्ताका मतदाताले इतिहासभन्दा वर्तमानको परिणाम खोजिरहेका छन्।
उनीहरूको प्रश्न सरल छ— रोजगारी कहाँ छ ? भ्रष्टाचार किन रोकिएन ? युवाहरू किन विदेशिन बाध्य छन् ? विकास किन सुस्त छ ? सुशासन किन स्थापित हुन सकेन ? यी प्रश्नहरूको विश्वसनीय जवाफ दिन नसकेसम्म कांग्रेसले केवल विगतको गौरवगाथाका आधारमा भविष्य सुरक्षित गर्न सक्दैन।
भ्रष्टाचारका मुद्दामा पनि कांग्रेसको नैतिक धरातल कमजोर बन्दै गएको छ। अन्य दलमाथि भ्रष्टाचारको आरोप लगाउने कांग्रेस आफैं विभिन्न विवादित प्रकरणबाट मुक्त देखिएको छैन। सामाजिक सञ्जाल र सूचना प्रविधिको विस्तारसँगै जनताको स्मरणशक्ति पनि बलियो बनेको छ। विगतलाई बिर्साएर नयाँ कथा बेच्ने राजनीति अब पहिलेजस्तो सहज छैन।
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको उदय कांग्रेसका लागि अर्को गम्भीर चेतावनी हो। रास्वपाले केही सिट मात्र जितेको होइन, उसले परम्परागत दलप्रतिको जनअसन्तुष्टिलाई राजनीतिक अभिव्यक्ति दिएको हो। कांग्रेसले यसलाई अस्थायी लहर ठानेर बेवास्ता गर्ने हो भने भोलि अर्को नयाँ शक्ति पनि जन्मिन सक्छ। राजनीतिमा खाली ठाउँ कहिल्यै रहँदैन।
आज कांग्रेसको अवस्था हेर्दा लाग्छ, पार्टीलाई विपक्षीले भन्दा आफ्नै नेताहरूले बढी कमजोर बनाइरहेका छन्। केन्द्रीय समितिदेखि वडा तहसम्म गुटगत भागबण्डा संस्थागत भइसकेको आरोप पार्टीभित्रैबाट उठ्ने गरेको छ। योग्यता, क्षमता र जनाधारभन्दा पनि कुन नेताको निकटता छ भन्ने आधारमा अवसर वितरण हुने संस्कृतिले संगठनलाई कमजोर बनाएको छ।
कांग्रेस फुटे पनि जोखिम छ, नफुटे पनि चुनौती छ। असन्तुष्ट पक्षले समय–समयमा नयाँ पार्टीको संकेत दिए पनि कांग्रेसको इतिहासले देखाएको छ— पार्टी फुटाएर दीर्घकालीन सफलता हासिल गर्न कठिन छ। त्यसैले अब कांग्रेसभित्रै सुधारसहितको एकता कि स्पष्ट वैचारिक विभाजन भन्ने विषयमा निर्णय गर्नुपर्ने बेला आएको छ।
कांग्रेसले पुनर्जीवन खोज्ने हो भने केही कठोर निर्णय अपरिहार्य छन्। गुटगत भागबण्डाको अन्त्य, नेतृत्व हस्तान्तरणको स्पष्ट खाका, युवा तथा सक्षम नेतृत्वलाई अवसर, भ्रष्टाचारप्रति शून्य सहनशीलता, नीति तथा कार्यक्रमको आधुनिकीकरण र जनताका वास्तविक मुद्दामा केन्द्रित राजनीति— यी सुधारबिना कांग्रेसले इतिहासको सहारामा भविष्य जित्न सक्दैन।
नेपाली कांग्रेस अझै समाप्त भइसकेको पार्टी होइन। उसको संगठन, इतिहास, जनाधार र राजनीतिक प्रभाव अझै बलियो छ। तर त्यो पूँजी अनन्तकालसम्म टिक्ने छैन। सबैभन्दा ठूलो खतरा बाहिरी प्रतिद्वन्द्वी होइन, आन्तरिक आत्मसन्तुष्टि हो।
आज कांग्रेस एउटा निर्णायक मोडमा उभिएको छ। उसले आत्मसमीक्षा गरेर सच्चिने बाटो रोज्न सक्छ, वा गुट, अहंकार र सत्ता–केन्द्रित राजनीतिमा अल्झिएर क्रमशः खुम्चिन सक्छ। इतिहासले कांग्रेसलाई धेरै अवसर दिएको छ, तर इतिहासले सधैं माफी दिँदैन।
त्यसैले आजको प्रश्न केवल राजनीतिक बहसको विषय होइन, कांग्रेसको अस्तित्वसँग जोडिएको प्रश्न हो— नेपाली कांग्रेस सच्चिने कि साँच्चै सक्किने ?
प्रतिक्रिया