काठमाडौं । कम्पनीको नाफा घटिरहेको छ, लाभांशको इतिहास कमजोर छ, सञ्चित नोक्सानी छ, खराब कर्जा उच्च छ—तर त्यही कम्पनीको शेयर मूल्य भने लगातार उकालो लागिरहेको छ । नेपालको शेयर बजारमा पछिल्लो समय देखिएको यो विरोधाभासले लगानीकर्ताको निर्णय प्रक्रियामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ ।
सामान्यतः कम्पनीको शेयर मूल्य उसको वित्तीय अवस्था, आम्दानी, व्यवसाय विस्तार, सम्पत्ति र भविष्यको सम्भावनासँग जोडिनुपर्ने हो । तर बजारमा कतिपय कम्पनीको मूल्य बढ्नुको पछाडि कम्पनीको वास्तविक प्रगति भन्दा सीमित शेयर आपूर्ति, मागको कृत्रिम विस्तार, हकप्रद तथा मर्जरको हल्ला र सामाजिक सञ्जालको प्रचार हावी हुने गरेको देखिन्छ ।
यसले विशेषगरी साना लगानीकर्तालाई जोखिममा पारेको छ ।
कम मूल्यको शेयरलाई ‘सस्तो’ ठान्ने र मूल्य बढिरहेको शेयरलाई ‘बलियो’ कम्पनीको प्रमाण मान्ने प्रवृत्ति बजारमा अझै व्यापक छ । प्रतिकित्ता १०० रुपैयाँको शेयरलाई ५०० रुपैयाँको शेयरभन्दा सस्तो ठानिए पनि वास्तविकता फरक हुन सक्छ । शेयरको अंकित मूल्य वा बजार मूल्य कम हुँदैमा कम्पनी सस्तो हुँदैन । कम्पनीको कमाइ, नेटवर्थ, प्रतिशेयर आम्दानी, ऋण, व्यवसायको आकार र भविष्यको प्रतिफल हेरेर मात्रै त्यसको वास्तविक मूल्यांकन गर्न सकिन्छ ।
लाभांश कमजोर, मूल्यमा भने उछाल
कर्पोरेट डेभलपमेन्ट बैंक यस बहसको एउटा उदाहरण हो । सीमित पुँजी र क्षेत्रीयस्तरको व्यवसाय रहेको बैंकले लामो समयदेखि शेयरधनीलाई उल्लेख्य प्रतिफल दिन सकेको छैन । उपलब्ध विवरणअनुसार आर्थिक वर्ष २०७८/७९ मा करिब ५.२६ प्रतिशत लाभांश दिएको बाहेक बैंकको लाभांश इतिहास उत्साहजनक देखिँदैन ।
तर दोस्रो बजारमा कम्पनीको शेयर मूल्य भने पटक–पटक उसको वित्तीय क्षमता र प्रतिफल क्षमताभन्दा माथि पुगेको देखिन्छ ।
यसले एउटा असहज प्रश्न उठाउँछ—मूल्य बढ्नुको आधार कम्पनीको आम्दानी हो कि बजारमा उपलब्ध शेयरको संख्या कम हुनु ?
नारायणी डेभलपमेन्ट बैंक, सप्तकोशी डेभलपमेन्ट बैंक, कर्णाली डेभलपमेन्ट बैंक र सिन्धु विकास बैंकलगायत केही विकास बैंकमा पनि वित्तीय अवस्था, सञ्चित नोक्सानी, खराब कर्जा र लाभांश क्षमताबारे प्रश्न उठ्दै आएका छन् । तर बजारमा तेजी आउँदा यिनै कम्पनीका शेयरमा अस्वाभाविक आकर्षण देखिन सक्छ ।
फाइनान्समा ‘फन्डामेन्टल’भन्दा सर्किटको चर्चा
फाइनान्स कम्पनीहरूमा पनि यस्तै प्रवृत्ति देखिने गरेको छ । सेन्ट्रल फाइनान्स, मल्टिपर्पस फाइनान्स, प्रोग्रेसिभ फाइनान्स तथा गुहेश्वरी मर्चेन्ट बैंकिङ एन्ड फाइनान्सजस्ता कम्पनीको वित्तीय अवस्था र प्रतिफल क्षमताको मूल्यांकन गरेर मात्रै लगानी गर्नुपर्ने अवस्था छ ।
तर बजारमा कुनै कम्पनीको शेयर लगातार बढ्न थालेपछि लगानीकर्ताको ध्यान ‘किन बढ्यो?’ भन्दा ‘अब अझ कति बढ्छ?’ भन्नेतर्फ मोडिन्छ ।
यही मनोविज्ञानले मूल्य र कम्पनीको वास्तविक अवस्थाबीचको दूरी बढाउँछ ।
मूल्य बढ्नु कम्पनी राम्रो भएको प्रमाण होइन । तर बजारमा मूल्य बढेको तथ्यलाई नै कम्पनी बलियो भएको प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्ति जोखिमपूर्ण छ ।
‘हकप्रद आउँदैछ’—हल्लाको सबैभन्दा बिकाउ कार्ड
कमजोर वित्तीय अवस्था भएका कम्पनीमा पनि मूल्य उचाल्न प्रयोग हुने चर्चित विषय हो—हकप्रद ।
‘हकप्रद आउँदैछ’, ‘ठूलो बैंकसँग मर्ज हुँदैछ’, ‘ठूलो लगानीकर्ता प्रवेश गर्दैछ’, ‘अब सर्किट लाग्छ’ जस्ता अपुष्ट चर्चा सामाजिक सञ्जाल र लगानीकर्ता समूहमा फैलिन थालेपछि कम्पनीको शेयरमा खरिद चाप बढ्न सक्छ ।
तर हकप्रद जारी गर्ने निर्णय कम्पनीको इच्छा मात्र होइन, नियामकीय प्रक्रिया र वित्तीय आवश्यकतासँग जोडिएको विषय हो । मर्जर पनि हल्लाका आधारमा हुने होइन ।
समस्या त्यतिबेला हुन्छ, जब यस्ता सम्भावनालाई निश्चित निर्णयजस्तो बनाएर बजारमा प्रचार गरिन्छ ।
हल्ला फैलाउनेले पहिले शेयर किन्छ । हल्ला पत्याउनेले पछि किन्छ । मूल्य माथि पुगेपछि सुरुवाती लगानीकर्ता बाहिरिन सक्छन् । अन्तिममा बजारमा प्रवेश गर्ने साना लगानीकर्ताको हातमा महँगो शेयर पर्न सक्छ ।
‘लो क्याप’मा मूल्य खेल्ने जोखिम
सानो बजार पुँजीकरण र सीमित सार्वजनिक शेयर भएका कम्पनीमा माग–आपूर्तिको सामान्य परिवर्तनले समेत मूल्यमा ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ । यही कारण ‘लो क्याप’ कम्पनीमा लगानी गर्दा विशेष सावधानी आवश्यक हुन्छ ।
नेपाल धितोपत्र बोर्ड तथा केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरोसँग जोडिएका अनुसन्धानमा केही कम्पनीको शेयर कारोबारमा कृत्रिम माग–आपूर्ति सिर्जना, कर्नरिङ तथा मूल्य प्रभावित पार्ने गतिविधिबारे प्रश्न उठिसकेका छन् ।
यस्ता अनुसन्धान तथा आरोपसँग जोडिएका विवरणमा विभिन्न व्यक्तिका नाममा रहेका कारोबार खाताबीचको कारोबारमार्फत बजारमा वास्तविकभन्दा बढी माग देखाउने प्रयास भएको दाबीसमेत गरिएको छ ।
यदि एउटै समूहसँग सम्बन्धित खाताबीच कारोबार गरेर बजारमा कृत्रिम माग सिर्जना गरिएको हो भने त्यसले सामान्य लगानीकर्तालाई गलत संकेत दिन सक्छ । यस्तो गतिविधि प्रमाणित भएमा त्यो केवल जोखिमपूर्ण लगानी होइन, बजारको निष्पक्षतामाथिकै गम्भीर प्रश्न हो ।
सामाजिक सञ्जालको ‘स्टक टिप्स’ कति भरपर्दो ?
फेसबुक, म्यासेन्जर, युट्युब र विभिन्न डिजिटल समूह अहिले शेयर बजारको अनौपचारिक सूचना केन्द्र बनेका छन् ।
‘अब बढ्छ’, ‘सर्किट पक्का’, ‘हकप्रद निश्चित’, ‘मर्जर हुँदैछ’, ‘भित्रको सूचना हो’ जस्ता दाबी तीव्र गतिमा फैलिन्छन् ।
तर त्यस्ता सूचनाको स्रोत के हो ? कम्पनीले आधिकारिक सूचना दिएको छ कि छैन ? नियामकबाट कुनै निर्णय भएको छ कि छैन ? वित्तीय विवरणले त्यसलाई समर्थन गर्छ कि गर्दैन ?
यी प्रश्न नखोजी सामाजिक सञ्जालकै भरमा पैसा हाल्ने लगानीकर्ता अन्ततः हल्लाको मूल्य तिर्न बाध्य हुन सक्छन् ।
‘पम्प एन्ड डम्प’को जोखिम
बजारमा देखिने अर्को जोखिम ‘पम्प एन्ड डम्प’ प्रवृत्ति हो । सुरुवातमा सीमित मूल्यमा शेयर जम्मा गर्ने, त्यसपछि सकारात्मक प्रचारमार्फत माग बढाउने र मूल्य माथि पुगेपछि शेयर बेचेर बाहिरिने शैलीले पछिल्लो चरणमा प्रवेश गर्ने लगानीकर्तालाई ठूलो क्षति पुर्याउन सक्छ ।
मूल्य बढ्दै गएपछि सामाजिक सञ्जालमा कम्पनीको चर्चा बढ्छ । थप लगानीकर्ता प्रवेश गर्छन् । तर ठूलो परिमाणमा बिक्री सुरु भएपछि माग कमजोर हुन सक्छ । त्यसपछि मूल्य तीव्र रूपमा तल झर्न सक्छ ।
त्यतिबेला पहिले प्रवेश गर्नेले नाफा बुक गरिसकेको हुन्छ । पछिल्लो लगानीकर्ता भने महँगो मूल्यको शेयर बोकेर बस्नुपर्ने अवस्थामा पुग्न सक्छ ।
लाभांश नदिँदैमा कम्पनी खराब भने होइन
लाभांश नदिने सबै कम्पनी खराब हुन्छन् भन्ने निष्कर्ष पनि सही होइन ।
नयाँ कम्पनीले व्यवसाय विस्तारका लागि नाफा पुनः लगानी गर्न सक्छ । नियामकीय प्रावधान, विगतको सञ्चित नोक्सानी, मर्जरपछिको वित्तीय समायोजन वा अन्य कारणले पनि कम्पनीले लाभांश वितरण गर्न नसक्ने अवस्था आउन सक्छ ।
तर समस्या त्यतिबेला हो, जब नाफा छैन, लाभांश छैन, व्यवसाय विस्तार कमजोर छ, वित्तीय अवस्था कमजोर छ—तर शेयर मूल्य भने हल्लाको भरमा उकालो लागिरहेको हुन्छ ।
त्यस्तो अवस्थामा लगानीकर्ताले कम्पनीभन्दा बजारको मनोविज्ञान किनिरहेको हुन सक्छ ।
चन्द्रागिरि हिल्सको मामला फरक
चन्द्रागिरि हिल्सजस्ता कम्पनीलाई भने यही आधारमा कमजोर वित्तीय संस्थासँग तुलना गर्न मिल्दैन । पर्यटन पूर्वाधार, भौतिक सम्पत्ति, व्यवसाय विस्तार र भविष्यको आम्दानी क्षमतालाई लगानीकर्ताले मूल्यांकन गर्न सक्छन् ।
कुनै कम्पनीले तत्काल लाभांश नदिए पनि भविष्यको व्यवसायिक सम्भावनाका कारण बजार मूल्य उच्च हुन सक्छ ।
तर भविष्यको सम्भावना र हल्लाबीचको सीमा छुट्याउन नसक्दा समस्या उत्पन्न हुन्छ ।
लगानीकर्ताले अब के हेर्ने ?
शेयर किन्नुअघि ‘भोलि कति बढ्छ ?’ भन्दा पहिले ‘कम्पनीले पैसा कसरी कमाउँछ ?’ भन्ने प्रश्न सोधिनुपर्ने देखिन्छ ।
प्रतिशेयर आम्दानी, नेटवर्थ, सञ्चित नाफा वा नोक्सानी, खराब कर्जा, पूँजी पर्याप्तता, ऋणको अवस्था, लाभांश इतिहास, व्यवसायको आकार, व्यवस्थापन, संस्थागत सुशासन र भविष्यको ठोस व्यवसायिक योजना हेर्नुपर्छ ।
कम्पनीको मूल्य बढेको छ भनेर मात्र त्यो राम्रो कम्पनी हुँदैन । त्यस्तै, प्रतिकित्ता १०० रुपैयाँको शेयर भएकै कारण त्यो सस्तो हुँदैन ।
नियामकलाई पनि प्रश्न
बजारमा कृत्रिम माग–आपूर्ति, कर्नरिङ, इनसाइडर कारोबार र झुटा प्रचारको जोखिम छ भने त्यसको निगरानी प्रभावकारी हुनु आवश्यक छ ।
नेपाल धितोपत्र बोर्डले अस्वाभाविक मूल्य तथा कारोबार भएका कम्पनीमाथि निगरानी बढाउनुपर्ने देखिन्छ । शंकास्पद कारोबारको अनुसन्धान वर्षौँसम्म अल्झिरहने र सामान्य लगानीकर्ता जोखिममा परिसकेपछि मात्रै कारबाही हुने अवस्था सुधारिनुपर्छ ।
बजारको पारदर्शिता नियामकको जिम्मेवारी हो । तर आफ्नो पैसा कहाँ लगानी गर्ने भन्ने जिम्मेवारी लगानीकर्ताकै हो ।
अन्ततः शेयर बजारमा सबैभन्दा खतरनाक वाक्य हुन सक्छ—‘सबैले किनिरहेका छन्, म पनि किन्छु ।’
कम्पनीको नाफा बढेको छैन, व्यवसाय विस्तार भएको छैन, लाभांश क्षमता कमजोर छ र मूल्य बढ्नुको स्पष्ट आधार पनि छैन भने ‘अब अझै बढ्छ’ भन्ने आशा मात्रै लगानीको आधार बन्न सक्दैन ।
किनभने शेयर बजारमा सबैभन्दा ठूलो जोखिम मूल्य घट्नु मात्र होइन—हल्लाले महँगो बनाएको शेयरलाई राम्रो कम्पनी ठानेर किन्नु हो ।
प्रतिक्रिया