दृष्टिहीन सीइओ श्रीकान्त बोल्ला : जसले अर्बौंको कम्पनी बनाए

श्रीकान्त बोल्लाको जीवनीमा छिट्टै बलिउड फिल्म बन्ने भएको छ । यी युवा सीइओले ४८ मिलियन पाउण्ड अर्थात् करिब ४८३ करोड रुपैयाँको कम्पनी बनाए तर यो त्यति सजिलो थिएन । किशोरावस्थामा, श्रीकान्तलाई भनियो कि उसले हाई स्कूलमा गणित र विज्ञान पढ्न सक्दैन किनभने ऊ दृष्टिहीन थियो । यसपछि श्रीकान्तले यो मुद्दा अदालतमा लगे र फैसला उनको पक्षमा आयो ।

भारतको ग्रामीण भेगमा बस्ने श्रीकान्त ६ वर्षका हुँदा लगातार दुई वर्षसम्म हरेक दिन केही किलोमिटर पैदल हिँडेर विद्यालय पुग्थे । आफ्ना सहपाठी र भाइको सहयोगमा श्रीकान्त दैनिक यो यात्रा गर्थे । विद्यालय जाने बाटो हिलाम्मे थियो, दुवैतिर झाडीले घेरिएको थियो र बर्खामा बाढी आएको भए अवस्था बिग्रिन्थ्यो ।

श्रीकान्त भन्छन्, “म देख्न नसक्ने भएकाले मसँग कसैले कुरा गर्दैनन् ।”

गरिब, अशिक्षित परिवारमा जन्मेका श्रीकान्तलाई उनको समुदायले पनि बहिष्कार गरेको थियो । उनी भन्छन्, ‘मेरो घरमा कुकुर पसे पनि देख्न नसक्ने भएकाले घरको सुरक्षा गर्न पनि नसक्ने भनी मेरा अभिभावकलाई भनिएको थियो ।

‘मेरो हत्याको सुझाब आमाबुवाले पाउँथे’

आफ्नो नराम्रो अनुभवलाई सम्झँदै ३१ वर्षीय श्रीकान्त भन्छन्, “धेरै मानिसहरू मेरा आमाबुवाकहाँ आएर सिरानीले थिचेर मलाई मार्ने सल्लाह दिन्थे ।”

मानिसहरूको कुरालाई बेवास्ता गर्दै, श्रीकान्तका आमाबाबुले सधैं आफ्नो बच्चालाई समर्थन गरे । जब उनी आठ वर्षको भए, श्रीकान्तका बुबाले भने, “मसँग राम्रो खबर छ ।” श्रीकान्तले दृष्टिविहीनहरूको लागि बोर्डिङ स्कूलमा भर्ना भए र यसका लागि उनलाई आफ्नो घरबाट करिब ४०० किलोमिटर टाढा रहेको हैदराबाद सहर जानुपरेको थियो । त्यतिबेला यो सहर आन्ध्र प्रदेशमा थियो ।

आफ्ना आमाबाबुबाट टाढा भए पनि, श्रीकान्त चाँडै नयाँ प्रणालीमा अभ्यस्त भए । यहाँ उनले पौडी खेले, चेस खेले र क्रिकेटमा पनि हात हालेका थिए । यो क्रिकेट एउटा बलबाट खेलिन्थ्यो जसको बलको आवाज फरक थियो, जसले गर्दा दृष्टिहीनले पनि बलको दिशा पत्ता लगाउन सक्थ्यो । उनले भने, ‘सबै काम हात र कानले गर्ने हो ।

श्रीकान्त यहाँ आफ्नो शोक पछ्याउँदै थिए तर साथसाथै उनी आफ्नो भविष्यको बारेमा पनि सचेत थिए । उनको सधैं इन्जिनियर बन्ने सपना थियो र यसका लागि विज्ञान र गणित पढ्न आवश्यक छ भन्ने उनलाई थाहा थियो । जब समय आयो, श्रीकान्तले यी कठिन विषयहरू छनोट गरे तर स्कूलले यसलाई गैरकानूनी भन्दै अस्वीकार गर्यो । श्रीकान्तको स्कूल आन्ध्र प्रदेश राज्य शिक्षा बोर्ड अन्तर्गत थियो र त्यहाँ एक दृष्टिविहीन व्यक्तिलाई विज्ञान र गणित पढ्न अनुमति थिएन । दृष्टिविहीनहरूका लागि ग्राफ र रेखाचित्र जस्ता चीजहरूलाई चुनौतीपूर्ण मानिने भएकाले यो नियम लागू गरिएको थियो । बरु, त्यस्ता विद्यार्थीहरूले कला, भाषा, साहित्य र सामाजिक विज्ञान पढ्न सक्छन् ।

नियमदेखि हैरान भएर श्रीकान्त उच्च अदालत पुगे किनकि यो नियमबाट श्रीकान्त दिक्क भएका थिए । श्रीकान्तका एक शिक्षक पनि यस नियमबाट असन्तुष्ट थिए र आफ्ना विद्यार्थीलाई यसविरुद्ध केही कारबाही गर्न प्रोत्साहित गरे ।

दुबै आन्ध्र प्रदेश माध्यमिक शिक्षा बोर्डमा आफ्नो मुद्दाको वकालत गर्न गए, तर यसबारे केही गर्न नसकिने भनिएको थियो । बिना डर अघि बढ्दै, शिक्षक र विद्यार्थीको यो जोडीले एक वकिल पाए । त्यसपछि, विद्यालय व्यवस्थापन टोलीको सहयोगमा, दुवैले आन्ध्र प्रदेशको उच्च अदालतमा मुद्दा दायर गरे, जसले दृष्टिविहीन विद्यार्थीहरूलाई गणित र विज्ञान पढ्न अनुमति दिन शिक्षा कानूनमा परिवर्तन गर्न अपील गरे ।

श्रीकान्त भन्छन्, ‘अदालतमा हाम्रो तर्फबाट वकिलले लडे ।’ विद्यार्थी आफैं अदालतमा हाजिर हुनुपर्ने आवश्यकता थिएन ।

मुद्दा अघि बढ्दै गर्दा श्रीकान्तले एउटा खबर सुने । हैदरावादको मुख्यधाराको विद्यालय चिन्मय विद्यालयले दृष्टिविहीन विद्यार्थीहरूलाई विज्ञान र गणित पढाउने प्रस्ताव राखेको छ । यो विद्यालय श्रीकान्तका लागि अवसरभन्दा कम थिएन । श्रीकान्त खुसीसाथ विद्यालयमा भर्ना भए ।

श्रीकान्त आफ्नो कक्षामा एक मात्र दृष्टिविहीन विद्यार्थी थिए तर श्रीकान्त भन्छन्, “उहाँले मलाई विद्यालयमा न्यानो स्वागत गर्नुभयो । मेरो कक्षाको शिक्षक धेरै न्यानो हुनुहुन्थ्यो । उहाँले मलाई सक्दो सहयोग गर्नुभयो । उनले स्पर्श रेखाचित्र कोर्न पनि सिके ।” स्पर्श रेखाचित्रहरू रबरको चटाईमा पातलो फिल्म प्रयोग गरेर बनाइन्छ । यसमा पेन्सिलले तस्विरहरू कोर्दा यसले उठेको रेखा बनाउँछ, जसलाई हातले छोएर महसुस गर्न सकिन्छ ।

श्रीकान्तको संघर्षले रंग ल्यायो

अदालतले आन्ध्र प्रदेश राज्य बोर्डका सबै विद्यालयमा दृष्टिविहीन विद्यार्थीहरूले विज्ञान र गणित पढ्न सक्ने फैसला गरेको थियो । श्रीकान्तले भने, “म धेरै खुसी थिएँ । मैले यो गर्न सक्छु भनेर संसारलाई प्रमाणित गर्ने पहिलो मौका पाएँ र अब आउने पुस्ताले मुद्दा दायर गर्ने र अदालतमा लड्ने चिन्ता लिनु पर्दैन ।” अदालतको निर्णयको केही समय पछि, श्रीकान्त राज्यको सरकारी विद्यालयमा फर्के जहाँ उनले विज्ञान र गणित जस्ता विषयहरू पढे । परीक्षामा श्रीकान्तले ९८ प्रतिशत अंक ल्याएका छन् ।

श्रीकान्तको योजना भारतको प्रतिष्ठित इन्जिनियरिङ कलेज अर्थात इन्डियन इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी मा आवेदन दिने थियो । त्यहाँको लागि कडा प्रतिस्पर्धा थियो र विद्यार्थीहरूले प्रवेश परीक्षा पास गर्नको लागि प्रायः लामो कोचिंग घण्टा लिन्छन् । तर कुनै पनि कोचिङ स्कूलले श्रीकान्तलाई भर्ना गरेन ।

श्रीकान्तले भने कि उनलाई शीर्ष कोचिंग संस्थानहरूले पाठ्यक्रमको भार सम्हाल्न नसक्ने बताएको थियो । यो सानो बोटमा परेको भारी वर्षा जस्तै हुनेछ । यी संस्थाहरूले श्रीकान्त शैक्षिक स्तरमा फिट नहुने महसुस गरे ।

“तर मलाई कुनै पछुतो छैन । यदि आइआइटी ले मलाई भर्ना गर्न चाहँदैन भने, म आइआइटी पनि चाहन्न,” श्रीकान्त भन्छन् ।

यसको सट्टा, श्रीकान्तले अमेरिकी विश्वविद्यालयहरूमा आवेदन दिए र पाँच प्रस्तावहरू प्राप्त गरे । श्रीकान्तले क्याम्ब्रिज, म्यासाचुसेट्समा एमआईटी रोजे जहाँ उनी पहिलो दृष्टिविहीन अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी थिए । श्रीकान्त २००९ मा त्यहाँ पुगेका थिए र आफ्नो प्रारम्भिक अनुभवलाई ’मिश्रित’ भनेका थिए ।

श्रीकान्त भन्छन्, “यहाँको कडा चिसो मेरो लागि पहिलो चोट थियो किनभने मलाई त्यस्तो चिसो मौसममा बस्ने बानी थिएन । यसबाहेक खानाको स्वाद र गन्ध पनि फरक थियो । मसँग फ्रेन्च फ्राइज र फ्राइड चिकन फिंगर मात्र थियो । पहिलो एक महिना खाए र बाँचे ।” तर श्रीकान्तलाई चाँडै यहाँ बस्ने बानी परेको थियो ।

श्रीकान्त भन्छन्, “एमआईटीमा बिताएको समय मेरो जीवनको सबैभन्दा मीठो पल हो । पढाइको स्तरमा यो धेरै गाह्रो थियो । तर विश्वविद्यालयले मलाई त्यहाँ रहन र मेरो सीप बढाउन मद्दत गर्यो ।”

पढ्दै गर्दा, श्रीकान्तले युवा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई तालिम दिन र शिक्षित गर्न हैदराबादमा बहु अपाङ्गता भएका बालबालिकाहरूको लागि समन्वे केन्द्र नामक गैर–लाभकारी संस्था सुरु गरे । उनले आफ्नो पैसाले हैदराबादमा ब्रेल पुस्तकालय पनि खोले ।

श्रीकान्तको जीवन राम्रै चलिरहेको थियो । एमआईटीबाट म्यानेजमेन्ट साइन्स पढेपछि उनलाई धेरै कामका अफर आए तर उनले अमेरिकामा नबस्ने निर्णय गरे । श्रीकान्तको स्कुलको अनुभवको निशान उनको दिमागबाट मेटिएको थिएन । उनलाई सधैं आफ्नो देशमा आफ्नो काम अधुरो महसुस हुन्छ ।

अपाङ्गता भएकालाई रोजगारी दिन कम्पनी गठन भएको हो । श्रीकान्त भन्छन्, “मैले जीवनमा सबै कुराको लागि धेरै संघर्ष गर्नुपरेको थियो । यो अवस्था थियो जब सबैले म जस्तो लड्न सक्दैनन् वा भन्नु पर्दैन कि सबैले म जस्तो गुरु हुन सक्दैनन् ।” अपाङ्गता भएकाहरूका लागि अध्ययनपछिको रोजगारीको सामान्य विकल्प नभएसम्म निष्पक्ष शिक्षा प्रणालीका लागि लड्नुको कुनै अर्थ छैन भन्ने महसुस गरेको उनी बताउँछन् । त्यसैले श्रीकान्तले सोचे, “किन मेरो आफ्नै कम्पनी नखोल्ने, जहाँ म शारीरिक रूपमा अपाङ्गता भएका मानिसहरूलाई काम दिन्छु ।” श्रीकान्त सन् २०१२ मा हैदरावाद फर्किए र “बोलेन्ट इन्डस्ट्रीज“ सुरु गरे। यो एक प्याकेजिङ कम्पनी हो जसले पर्यावरण–मैत्री उत्पादनहरू उत्पादन गर्दछ । हाल यो करोडौँको कम्पनी हो ।

यस कम्पनीमा धेरै भन्दा धेरै अपाङ्गता भएका र मानसिक स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिहरू कार्यरत छन् । कोरोना महामारीअघि कम्पनीका ५०० कर्मचारीमध्ये ३६ प्रतिशत त्यस्ता व्यक्ति थिए । गत वर्ष, ३० वर्षको उमेरमा, श्रीकान्तलाई वर्ल्ड इकोनोमिक फोरमको युवा ग्लोबल लिडर्स २०२१ को सूचीमा समावेश गरिएको थियो। श्रीकान्तले आशा गरे कि तीन वर्ष भित्र उनको कम्पनी बोलन्ट इन्डस्ट्रिज ग्लोबल आईपीओ बन्नेछ, जहाँ यसको शेयर एकै साथ धेरै अन्तर्राष्ट्रिय स्टक एक्सचेन्जहरूमा सूचीबद्ध हुनेछ ।

श्रीकान्तमाथि बलिउड फिल्म पनि बन्ने भएको छ । प्रख्यात अभिनेता राजकुमार रावले यस फिल्ममा श्रीकान्तको भूमिका निभाउनेछन् र यसको सुटिङ जुलाईमा सुरु हुनेछ । श्रीकान्तलाई आशा छ कि अब उसले पहिलो पटक कसैलाई भेटेको छ, मानिसहरूले उनलाई पहिले जस्तै न्याय गर्न छोड्नेछन् । श्रीकान्त भन्छन्, “जब म कसैलाई भेट्छु, मानिसहरू सोच्छन् । अरे यो अन्धा हो । कति दुःखी तर म को हुँ र म के गर्छु भन्ने बित्तिकै सबै कुरा परिवर्तन हुन्छ ।”