काठमाडौँ । भोटेकोशी बाढीपछि त्रिशूली–३ ‘ए’ जलविद्युत् आयोजनाको सुरुङबाट उद्धार गरिएका घाइतेलाई सुरक्षित स्थानतर्फ लैजाने क्रममा गृहमन्त्री सुधन गुरुङ आफैं अक्सिजन सिलिन्डर बोकेर दौडिएको दृश्य अहिले सामाजिक सञ्जालमा चर्चामा छ। विपद्को कठिन घडीमा मन्त्री स्वयं मैदानमा खटिएको भन्दै केहीले प्रशंसा गरेका छन्। तर, यही दृश्यले गृह प्रशासनको नेतृत्व, राज्य संयन्त्रको कमान्ड संरचना र मन्त्रीको भूमिकामाथि अर्को गम्भीर प्रश्न पनि उठाएको छ—गृहमन्त्रीको काम उद्धारकर्मी बन्ने हो कि उद्धार संयन्त्रलाई प्रभावकारी बनाउने?
विपद्का बेला मन्त्री घटनास्थलमा पुग्नु आफैंमा अस्वाभाविक होइन। प्रभावित क्षेत्रको वास्तविक अवस्था बुझ्नु, उद्धार तथा राहतको अनुगमन गर्नु, सुरक्षा निकायबीच समन्वय गर्नु र तत्काल निर्णय लिनु गृह प्रशासनको नेतृत्वकर्ताको दायित्व हो। तर, नीति तथा कमान्डको तहमा रहेको व्यक्ति स्वयं उद्धार टोलीकै प्रत्यक्ष भूमिकामा देखिन थालेपछि त्यसले राज्यका स्थापित संयन्त्रको कार्यक्षमतामाथि प्रश्न उठाउने ठाउँ दिन्छ।
नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी तथा स्थानीय प्रशासन विपद् व्यवस्थापनका लागि राज्यले तयार पारेका प्रमुख संरचना हुन्। उद्धारका लागि तालिमप्राप्त जनशक्ति, उपकरण र कमान्ड संयन्त्र परिचालित हुने व्यवस्था छ। यस्तो अवस्थामा गृहमन्त्री स्वयं स्ट्रेचर वा अक्सिजन सिलिन्डर बोकेर दौडिएको दृश्य भावनात्मक रूपमा प्रभावशाली देखिए पनि त्यसको प्रशासनिक अर्थ भने फरक हुन सक्छ।
मन्त्री मैदानमा, संयन्त्र कहाँ?
विपद् व्यवस्थापनमा नेतृत्वको मूल्यांकन मन्त्री कति पटक क्यामेराअगाडि देखिए भन्ने आधारमा होइन, उनको निर्देशनमा राज्य संयन्त्र कति छिटो, प्रभावकारी र समन्वित रूपमा परिचालित भयो भन्ने आधारमा हुनुपर्छ।
गृहमन्त्री स्वयं उद्धारमा खटिनुपर्ने अवस्था आएको हो भने प्रश्न उठ्छ—उद्धार संयन्त्रमा जनशक्ति अभाव थियो कि कमान्डमा समस्या थियो? आवश्यक उपकरण थिएनन् कि परिचालनमा ढिलाइ भयो? अथवा मन्त्रीले आफ्नै प्रशासनिक संयन्त्रमाथि पर्याप्त विश्वास गर्न सकेनन्?
यी प्रश्नको उत्तर दृश्यभन्दा महत्वपूर्ण छ।
गृहमन्त्रीको जिम्मेवारी संकटको समयमा आफैं सबै काम गर्ने होइन। उनको मुख्य जिम्मेवारी संकटमा राज्यका सबै निकायलाई एउटै कमान्डमा परिचालन गर्ने हो। प्रधानमन्त्री कार्यालयदेखि गृह मन्त्रालय, सुरक्षा निकाय, स्थानीय प्रशासन र स्वास्थ्य संयन्त्रसम्मको समन्वय सुनिश्चित गर्ने हो।
त्यसैले मन्त्रीले सिलिन्डर बोकेको एउटा भिडियोभन्दा त्यो सिलिन्डर बोकेर दौडिनुपर्ने अवस्था किन आयो? भन्ने प्रश्न बढी महत्वपूर्ण हुन्छ।
‘डिजिटल कमान्ड’ले फिल्डको प्रश्न मेटाउँदैन
आलोचना भएपछि गृहमन्त्री गुरुङले परम्परागत नेतृत्व शैलीलाई ‘गलत युगको सोच’ भन्दै डिजिटल माध्यमबाट कमान्ड सञ्चालन भइरहेको बताएका छन्। विपद् प्रतिकार्य कमान्ड सेन्टरबाट नियमित अनलाइन समीक्षा भइरहेको उनको दाबी छ।
प्रविधिको प्रयोग आधुनिक प्रशासनको अनिवार्य हिस्सा हो। तर डिजिटल कमान्डको अर्थ फिल्डमा भइरहेको कामको जिम्मेवारीबाट नेतृत्व पन्छिनु पनि होइन, न त क्यामेराअगाडि प्रत्यक्ष उद्धारकर्मी बनेर संस्थागत कमान्डको विकल्प खोज्नु हो।
असल नेतृत्वको पहिचान यही हो—नेता घटनास्थलमा पुग्दा पनि प्रणाली कमजोर नहोस् र नेता घटनास्थलमा नहुँदा पनि प्रणाली रोकिँदैन।
यदि एउटा मन्त्री पुगेपछि मात्रै उद्धारमा गति आउँछ भने त्यो मन्त्रीको सक्रियताको प्रमाणभन्दा बढी राज्य संयन्त्रको कमजोरीको संकेत हो।
लोकप्रियता कि संस्थागत नेतृत्व?
पछिल्लो समय राजनीतिमा ‘म आफैं मैदानमा छु’ भन्ने शैली लोकप्रिय बन्दै गएको छ। जनतासँग प्रत्यक्ष जोडिनु र कठिन परिस्थितिमा नेतृत्वकर्ता उपस्थित हुनु सकारात्मक कुरा हो। तर शासन सञ्चालनलाई दृश्य र सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियतासँग मात्र जोड्न थालियो भने त्यसले संस्थालाई व्यक्तिको छायामा पार्न सक्छ।
विपद्को समयमा नागरिकले मन्त्रीको हातमा अक्सिजन सिलिन्डर देख्नुभन्दा आफू सुरक्षित हुने विश्वास खोजिरहेका हुन्छन्। उनीहरूलाई उद्धारका लागि मन्त्री स्वयं दौडिनुपर्ने होइन, मन्त्री नपुगे पनि राज्य संयन्त्र दौडिन्छ भन्ने भरोसा चाहिएको हुन्छ।
गृह मन्त्रालय कुनै ‘कन्टेन्ट स्टुडियो’ होइन। त्यहाँबाट सामाजिक सञ्जालमा भाइरल हुने दृश्यभन्दा बढी महत्वपूर्ण हुन्छ—निर्णय, समन्वय, कमान्ड, जवाफदेहिता र परिणाम।
गृहमन्त्रीले अक्सिजन सिलिन्डर बोकेर दौडिएको दृश्य मानवीय हिसाबले प्रशंसनीय हुन सक्छ। तर राज्य सञ्चालनको कसौटीमा त्यो दृश्यलाई सफल नेतृत्वको प्रमाण मान्नुअघि एउटा प्रश्नको उत्तर खोज्नैपर्छ—
उद्धार गर्न मन्त्री आफैं दौडिनुपर्यो कि मन्त्रीले बनाएको संयन्त्रले उद्धार गर्यो?
यही दुईबीचको अन्तरले ‘फिल्डमा देखिने मन्त्री’ र ‘संस्था चलाउने मन्त्री’को वास्तविक फरक छुट्याउँछ।
विपद्को समयमा नागरिकलाई नायक होइन, चलायमान राज्य चाहिन्छ। मन्त्रीको काँधमा अक्सिजन सिलिन्डरभन्दा ठूलो जिम्मेवारी राज्यका सुरक्षा, उद्धार र प्रशासनिक संयन्त्रलाई यसरी सक्षम बनाउनु हो कि संकट पर्दा कुनै मन्त्रीले व्यक्तिगत रूपमा दौडिनु नपरोस्—राज्य आफैं दौडियोस्।
प्रतिक्रिया