एजेन्सी । इजरायल र प्यालेस्टाइनबीचको विवादले अहिले युद्धको रूप लिइसकेको छ । प्यालेस्टाइनीहरूको आफ्नाे देश र अस्तित्वकाे प्रश्न इजरायलको जन्मदेखि नै छ, तर समयसँगै समाधान खोज्नुको सट्टा अवस्था झन् जटिल बन्दै गएको छ ।
प्यालेस्टिनीहरू आशा गर्छन् कि अरब इस्लामिक देशहरू कम्तिमा इजरायल विरुद्ध उनीहरूको साथमा उभिनेछन्। तर सबैको आ-आफ्नै परिस्थितिले अप्ठ्याराे बनाइदिएकाे छ । त्यसमा स्वार्थ र रुची पनि हुन्छ र सबैले सोही अनुसार प्रतिक्रिया दिन्छन्।
जब यूएई, मोरक्को, बहराइन र सुडानले इजरायललाई मान्यता दिए र अब्राहम सम्झौता मार्फत औपचारिक सम्बन्ध स्थापना गरे, टर्कीका राष्ट्रपति रेसेप तैयप एर्दोगानले विरोध गरे, यद्यपि टर्की र इजरायलबीच कूटनीतिक सम्बन्ध थियो।
टर्की र इजरायलबीच सन् १९४९ देखि कूटनीतिक सम्बन्ध छ। टर्की इजरायललाई मान्यता दिने पहिलो मुस्लिम बहुल देश थियो। २००५ मा, एर्दोगान व्यवसायीहरूको ठूलो समूहसँग दुई दिने भ्रमणमा इजरायल गए। यो भ्रमणका क्रममा उनले तत्कालीन इजरायली प्रधानमन्त्री एरियल शेरोनलाई भेटेर इरानको आणविक कार्यक्रम इजरायलका लागि मात्र नभएर सम्पूर्ण विश्वका लागि खतरा भएको बताए ।
सन् २०१० मा मावी मारमार घटनापछि दुई देशबीच तिक्तता बढेको थियो । यस घटनामा इजरायली कमाण्डोहरूले टर्कीको जहाजभित्र पसेर त्यहाँका १० जनालाई मारेका थिए। इजरायलीले गाजाकाे स्वतन्त्रता अर्थात प्यालेस्टाइन पक्षभएर आन्दाेलन भड्काएकाे भन्दै आक्रमण गरेका थिए जसलाई इजरायलले निस्तेज पारेकाे हाे ।
तर, यसका बाबजुद दुवै देशबीच व्यापारिक सम्बन्ध छ । सन् २०१९ मा दुई देशबीचको द्विपक्षीय व्यापार ६ अर्ब डलरभन्दा बढी थियो। इजरायल मुद्दामा टर्कीको प्रतिक्रियाले उसको राष्ट्रिय हितलाई कत्ति पनि प्रभावित गर्दैन भन्नेमा निर्भर गर्दछ।
हमासले आक्रमण गर्नुअघि एर्दोगान इजरायल जान लागेका थिए। साउदी अरेबियाले पनि प्यालेस्टिनीहरूको अधिकारको बारेमा खुलेर कुरा गर्छ तर त्यसले पश्चिमीदेशहरुलाई रिस उठाउने हदसम्म जाँदैन।
युएईले इजरायल र गाजामा हालको हिंसाको लागि हमासलाई जिम्मेवार ठहराएको छ। इरानले खुल्लमखुल्ला हमासलाई समर्थन गर्दै आएको छ र इजरायलमा प्रत्यक्ष औंला उठाइरहेको छ।
हमासको बारेमा विरोधाभास
साउदी अरेबिया र हमासबीचको सम्बन्ध पनि उतारचढावले भरिएको छ। सन् १९८० को दशकमा स्थापना भएदेखि हमासको साउदी अरेबियासँग वर्षौंदेखि राम्रो सम्बन्ध रहेको छ।
सन् २०१९ मा साउदी अरेबियामा हमासका धेरै समर्थकहरूलाई पक्राउ गरिएको थियो। यस सम्बन्धमा हमासले एक विज्ञप्ति जारी गर्दै साउदी अरेबियाको निन्दा गरेको थियो । हमासले साउदीमा आफ्ना समर्थकहरूलाई यातना दिएको आरोप पनि लगाएको थियो। २००० को दशकमा, हमास इरानसँग नजिक भयो।
हमास एक सुन्नी इस्लामिक संगठन हो जबकि इरान एक शिया मुस्लिम देश हो तर तिनीहरूको निकटता इस्लामिक राजनीतिको कारण हो।तर कतिपयकाे बुझाइमा इरानसँग नजिक भए पनि यसले हमासलाई फाइदा गर्दैन। इरानसँगको निकटताका कारण साउदी अरेबिया र इरानबीच वैमनस्यता भएकोले हमासलाई साउदी अरेबियासँग दूरी बढाउनु आवश्यक थियो । यस्तो अवस्थामा हमास एक देशको मात्र नजिक रहन सक्छ। उसले कि इरान राेज्नुपर्याे कि साउदी अरब ।
मध्यपूर्वमा इरान जत्तिकै खुलेर इजरायलको विरोध कसैले गर्दैन। यस्तो अवस्थामा हमास र इरानबीच निकटता हुनु स्वाभाविक हो । २००७ मा, हमासले प्यालेस्टिनी प्राधिकरणको लागि चुनाव जित्यो र यो जीत पछि यसको प्रासंगिकता अझ बढ्यो। त्यसकाे मतलब बर्षाैदेखि द्वन्द्व भइरहेकाे गाजा क्षेत्रमा उसले सरकार चलाउन सक्ने भयाे । इजरायल पछि पर्याे ।
तर हमास र साउदी अरबबीचको सम्बन्ध पनि स्थिर रहन सकेन । सन् २०११ मा जब अरब वसन्त वा अरब क्रान्ति सुरु भयो, सिरियाका मानिसहरू पनि बसर अल-असदविरुद्ध सडकमा उत्रिए। इरान बसर अल-असदको साथमा उभियाे जुन हमासका लागि असहज थियो।
यस्तो अवस्थामा इरान र हमासबीचको सम्बन्धमा दरार आएको थियो तर अरब स्प्रिङलाई लिएर इजिप्टप्रतिको साउदी अरेबियाको दृष्टिकोण पनि हमासलाई मन परेको थिएन । साउदी अरेबियाले इजिप्टमा निर्वाचित सरकारको विरोध गरिरहेको थियो। यस्तो अवस्थामा हमास फेरि तेहरानसँग नजिक भयाे ।
जुलाई २०१९ मा, हमासको प्रतिनिधिमण्डल इरान पुग्यो र इरानका सर्वोच्च नेता आयतोल्लाह अली खामेनीसँग भेट्यो। साउदी अरबमा हमासका नेताहरू पनि मुस्लिम ब्रदरहुडसँग जोडिएका छन्।
इजरायल र हमासबीच हाल हिंस्रक द्वन्द्व चलिरहेको छ र यसमा हालसम्म ६७ जनाको मृत्यु भइसकेको छ जसमा १४ बालबालिका रहेका छन् । यसैबीच हमासले मध्यपूर्वका प्रतिद्वन्द्वी राष्ट्र इरान र साउदीलाई एकताका लागि अपिल गरेको छ ।
हमासका प्रवक्ताले न्यूजवीकलाई भनेका छन्, “इजरायलले अल अक्सा मस्जिदको अपमान गरेको छ। त्यसैले हामी रकेट प्रहार गरिरहेका छौं। तिनीहरू पूर्वी जेरुसेलमबाट प्यालेस्टिनी परिवारहरूलाई निष्कासन गर्न चाहन्छन्। हामी आशा गर्छौं कि साउदी अरेबिया र इरानले आपसी मतभेद बिर्सनेछन्। यदि यसो भयो भने प्यालेस्टिनीहरूको लागि यो धेरै राम्रो हुनेछ।” अल-अक्सा मुस्लिम संसारको तेस्रो पवित्र स्थल र प्यालेस्टाइनको लागि सबैभन्दा पवित्र स्थल हो।
इस्लामिक देशहरूले आक्रमणबारे के भन्छन् ?
संयुक्त अरब इमिरेट्सले आइतबार एक विज्ञप्ति जारी गर्दै हमास आक्रमणलाई “गम्भीर र बढ्दो तनाव” भनेको छ। युएईको विदेश मन्त्रालयले एक विज्ञप्तिमा “इजरायली नागरिकहरूलाई उनीहरूको घरबाट अपहरण गरी बन्धक बनाएको रिपोर्टले स्तब्ध भएको” भनेको छ।
बहराइनले पनि हमासको आक्रमणको आलोचना गरेको छ। बहराइनले भनेको छ, “आक्रमणले तनावलाई खतरनाक तहमा पुर्याएको छ, जसले सर्वसाधारणको जीवन जोखिममा पारेको छ।”
यी दुई देशका यी भनाइहरू उनीहरूको पहिलेको अडानभन्दा फरक छन्, जब सम्पूर्ण अरब विश्वले इजरायलविरुद्ध एक आवाजमा बोलेको छ, साउदी अरबले सन्तुलन कायम राख्ने प्रयास गरेको छ । तर, उसले हमासको आक्रमणको निन्दा नगरी ‘इजरायली कब्जा’ उल्लेख गरेका छ र आफू प्यालेस्टाइनको साथमा रहेको देखाएको छ । साउदी अरबले जारी गरेको विज्ञप्तिमा यो द्वन्द्व तत्काल रोक्न र दुवै पक्षका नागरिकको सुरक्षाका लागि आग्रह गरिएको छ ।
“साउदी अरब प्यालेस्टाइनी जनतालाई उनीहरूको वैध अधिकार प्राप्त गर्न, सम्मानजनक जीवन बिताउन र उनीहरूको आकांक्षा पूरा गर्न र न्यायपूर्ण र दिगो शान्ति खोज्ने प्रयासमा उभिनेछ,” विज्ञप्तिमा भनिएको छ।
कुवेत, ओमान र कतारले इजरायललाई कडा प्रतिक्रिया दिँदै पूर्वी जेरुसेलमलाई राजधानीको रूपमा प्यालेस्टाइनलाई राष्ट्रको रूपमा मान्यता दिनुपर्ने माग दोहोर्याएका छन्। कतारले यस तनावको लागि इजरायललाई मात्र जिम्मेवार ठहर गरेको छ।
मलेसिया, पाकिस्तान र अफगानिस्तानले पनि प्यालेस्टाइनलाई समर्थन गरेका छन्। अब्राहम सम्झौता अन्तर्गत इजरायलसँगको सम्बन्धलाई सामान्य बनाउने मोरक्को पनि एक हो। मोरक्कोले आक्रमणको बारेमा एकदम सन्तुलित कथन जारी गर्दै भनेकाे छ, “मोरक्कोले गाजाको अवस्था बिग्रँदै गएको र सैन्य कारबाहीको तीव्रतामा गहिरो चिन्ता व्यक्त गर्दछ। यो जहाँसुकै भए पनि नागरिकहरू विरुद्धको आक्रमणको निन्दा गर्दछ।”
टर्कीले इजरायलको आलोचना गरेको छ तर उसको अडानले पहिले जस्तो आक्रामकता देखाउँदैन। टर्कीका राष्ट्रपति रेसेप तैयप एर्दोगानले विगतमा इजरायललाई नाजी जर्मनीसँग तुलना गरेका छन् । एर्डोगानले सन् २०१९ मा संयुक्त राष्ट्र संघमा आफ्नो भाषणमा इजरायलमाथि कडा हमला गरेका थिए।
अमेरिकासँगको दुश्मनी महँगो साबित हुन सक्छ
इजरायल र अमेरिकाबीचको घनिष्ठ मित्रता दशकौं पुरानो हो । इजरायललाई राष्ट्रको रूपमा मान्यता दिने अमेरिका पहिलो राष्ट्र हो।
हमाससँग युद्धको घोषणासँगै अमेरिकाले इजरायलमा आफ्ना युद्धपोत र लडाकु विमान पठाएको छ । अमेरिकी राष्ट्रपति जो बाइडेनले गाजा युद्धको बीचमा इजरायललाई सैन्य र राजनीतिक सहयोग गर्ने वाचा गरेका छन्।
आजै अमेरिककाका विदेश मन्त्री एन्टाेनी ब्लिङ्केन इजरायल आएका छन् । उनले इजरायललाई पूर्ण रुपमा सहयाेग गर्ने बताएका छन् । इजरायलले पनि अमेरिकासँग सहयाेग लिइसकेकाे छ । इजरायल संसारको एक मात्र देश हो जहाँ अधिकांश जनसंख्या यहूदीकाे छन्। यो सानो देश हो तर विश्वले यसको सैन्य शक्तिलाई मान्यता दिन्छ।
इजरायल भूमध्यसागर नजिकको मध्य पूर्वी देश हो। इजिप्ट, जोर्डन, लेबनान, सिरिया, इराक, टर्की, इरान, कुवेत, मोरक्को, साउदी अरब, प्यालेस्टाइन, सुडान र ट्युनिसिया जस्ता धेरै मुस्लिम देशहरू छन्। यीमध्ये धेरै देशहरू इस्लामिक देशहरूको संगठन अर्थात् ओआईसीका सदस्य छन् र तिनीहरूको अमेरिकासँग मित्रता पनि छ।
ओआईसीमा रहेका ५६ देशमध्ये आधाभन्दा बढी अमेरिकाका घनिष्ठ मित्र छन्। चाहे त्यो टर्की, पाकिस्तान, इन्डोनेसिया, बंगलादेश होस्। यो जोर्डन वा मोरक्को।ओआईसी इजरायलको मुद्दामा दुई समूहमा विभाजित छ। दोस्रो समूह इराक,इरान,अल्जेरिया,लिबिया आदि हो। यी देशहरू कट्टरपन्थी दृष्टिकोण चाहन्छन्। उनीहरू हमासलाई समर्थन गर्न चाहन्छन्। तर अमेरिकी विदेशमन्त्रीले इजरायलकाे भ्रमण गरेसँगै उनीहरुलाई हमासकाे मात्रै पक्ष लिन असहज हुने देखिन्छ ।
पश्चिम एशियाली मामिलाका विशेषज्ञ र जामिया मिलिया इस्लामिया विश्वविद्यालयकी प्राध्यापक सुजाता ऐश्वर्या भन्छिन्, “इजरायलको समर्थनमा पश्चिमी देशहरू एक आवाजमा अगाडि आएका छन्। टर्कीले वर्षौंदेखि एक्लो महसुस गरिरहेको छ। यसको विपरीत, इजरायलले अब्राहम सम्झौता मार्फत धेरै देशहरूसँग आफ्नो सम्बन्ध सुधार गरेको छ। टर्कीलाई थाहा छ कि यदि उसले प्यालेस्टाइनप्रति पूर्ण झुकाव देखायाे र इजरायलको खुला विरोध गर्याे भने उसलाई एक्लै छोडिनेछ। यसको सान्दर्भिकता कायम राख्दै, टर्कीले सन्तुलित अडान अपनाएको छ। टर्कीलाई स्पष्ट रूपमा थाहा छ कि यो इजरायलको विरुद्धमा उभिन सक्दैन र पश्चिमको साथबाट टाढा भाग्न पनि सक्दैन्।”
उसै पनि टर्कीले इजरायलसँग ग्यास पाइपलाइनको सम्झौता गरेकाे छ । रुसमाथिको निर्भरता कम गर्न इजरायली ग्यास टर्की हुँदै युरोपसम्म पुर्याउन ग्यास पाइपलाइन खोल्ने छलफल चलिरहेको छ । तर, यसबारेमा अहिलेसम्म ठोस निर्णय भएको छैन । टर्कीमा मुद्रास्फीति चरम सीमामा रहेको अल-जजिराको रिपोर्टले जनाएको छ । यस्तो अवस्थामा टर्कीलाई क्षेत्रीय देशबाट लगानी आवश्यक छ ।
साथै क्षेत्रीय स्तरमा पनि सुरक्षा खतरा छ । सिरियाको अवस्था नाजुक छ । यस्तो अवस्थामा टर्कीले इजरायललाई बलियो खेलाडीको रुपमा हेर्छ । एकै समयमा, इजरायलको लागि, टर्की मध्य पूर्व क्षेत्रमा इरानको प्रभुत्व सन्तुलन गर्ने ठूलो शक्ति हो।
के इस्लामिक देशहरू बीचको आपसी मतभेद समाधान हुनेछ ?
के इस्लामिक देशहरूले प्यालेस्टाइनका सम्बन्धमा आफ्नो आपसी मतभेदलाई साँच्चै बिर्सनेछन् ? के इस्लामिक देशहरूको एकताले इजरायललाई रोक्छ ?
धेरै खाडी देशहरूमा भारतका राजदूत रहेका तलमीज अहमदले २०२१ मा बीबीसीलाई भनेका थिए कि, “सन् १९६७ अघि प्यालेस्टाइन र इजरायलको समस्या अरब समस्या थियो, तर सन् १९६७ मा अरब-इजरायल युद्धमा इजरायलको विजयपछि यो सम्बन्धित देशहरुकाे समस्या मात्रै बन्याे। प्यालेस्टाइनको समस्या यथावत छ। यदि कसैले यसको समाधान गर्न सक्छ भने, यो इजरायल र प्यालेस्टिनीहरूले मात्रै सम्भव छ।
तलमीज अहमदले भनेका थिए, “इस्लामिक देशहरूको प्रतिक्रिया देखाउने बाहेक केही होइन।” धेरैजसो इस्लामिक देशमा राजतन्त्र छ र त्यहाँका जनताको आक्रोश जनादेशको रुपमा आउन सकेको छैन । यस्तो अवस्थामा त्यहाँका शासकहरूले प्यालेस्टिनीहरूको समर्थनमा केही बोलेर अनुष्ठान गर्छन्। जहाँसम्म टर्कीको सवाल छ, एर्दोगानले अमेरिकामा बाइडेनको आगमन पछि इजरायलसँग सम्बन्ध सुधार गर्ने प्रयास गरे। उनीहरु राजदूत पठाउन पनि तयार थिए तर इजरायलले चासो देखाएन । एर्दोगानले पछिल्ला दिनमा इजरायलविरुद्ध निकै आक्रामक बयान दिएका छन् ।
तलमीज अहमद टर्की वा साउदी अरेबियाको कारणले इजरायललाई केही नहुने विश्वास गर्छन् । उनी भन्छन् कि यदि कसैले हस्तक्षेप गर्न सक्छ भने त्यो अमेरिका हो, तर त्यहाँको दक्षिणपन्थी लबी इजरायलको समर्थनमा कडा रूपमा खडा छ।
ताल्मिज अहमदले प्यालेस्टिनीहरूप्रति साउदी अरबका आम जनताको सहानुभूति निकै बलियो भएको विश्वास गर्छन्। यस्तो अवस्थामा साउदी राजपरिवारमाथि आम जनताको अप्रत्यक्ष दबाब छ र त्यसको परिणाम त्यहाँको परराष्ट्र मन्त्रालयले प्रेस विज्ञप्ति जारी गर्ने गरेको छ । इरानले आफूलाई क्रान्तिकारी राज्य ठान्छ, त्यसैले यसले प्यालेस्टिनीहरूको समर्थनमा बोल्छ र इस्लामिक कारणहरूका लागि हमासलाई समर्थन गर्दछ। यद्यपि, हमासलाई टर्की र कतारबाट सबै सहयोग प्राप्त हुन्छ।
इरान सबैभन्दा ठूलो कारण हो
प्यालेस्टिनीहरुलाई समर्थन गर्नु इरानको विदेश नीतिको महत्त्वपूर्ण पक्ष भएको छ र यदि रिपोर्टहरू विश्वास गर्ने हो भने, इजरायलमा शनिबार गाजाबाट भएको आक्रमणपछि इरानमा उत्सवको वातावरण बनेकाे थियाे। तर, इरानले गाजाबाट भएको आक्रमणमा आफ्नो भूमिका रहेको आरोप अस्वीकार गरेको छ ।
साउदी अरेबिया र इजरायलबीच कहिल्यै कूटनीतिक सम्बन्ध भएको छैन। तर इरान दुवैको साझा शत्रु हो। दुवै देश मध्यपूर्वमा इरानको बढ्दो प्रभावलाई रोक्न चाहन्छन्। चीनले भर्खरै साउदी अरेबिया र इरानबीच कूटनीतिक सम्बन्ध पुनर्स्थापित गरे पनि दुई देशबीचको अन्तरविरोध अन्त्य भएको छैन। दुई देशको आपसी हितलगायत धेरै क्षेत्रमा टक्कर छ।
इरान र साउदी अरेबिया दुबै इस्लामिक देश हुन् र दुबैमा सुन्नी र शिया समुदाय छन्। इरानमा शिया मुस्लिम धेरै छन् भने साउदी अरब सुन्नी समुदाय बढी छन्। लगभग मध्यपूर्वमा, केही देशहरूले समर्थन र सल्लाहको लागि इरान र केहीले साउदी अरबलाई महत्व दिन्छन्।
साउदी अरेबियाले आफूलाई इस्लामको सबैभन्दा पवित्र मक्का-मदिनाको संरक्षक भन्छ। ओआईसीको मुख्यालय पनि जेद्दामा छ। इरान मात्र यस्तो देश हो जसको नीति सधैं प्यालेस्टाइनको पक्षमा र इजरायलको विरुद्धमा रहेको छ। हालै साउदी अरेबिया र इजरायलबीच अमेरिकी मध्यस्थतामा भएको सम्झौताको धेरै चर्चा भए पनि हमासको आक्रमणपछि यो सम्झौता खतरामा परेको छ ।
प्यालेस्टाइन मुद्दामा इरानको अडानले आफ्नो लोकप्रियता बढाउन सक्ने देखिन्छ । यो साउदी अरेबियाका लागि अप्ठ्यारो हुन सक्छ किनभने उसले आफूलाई इस्लामिक संगठनको नेता ठान्दछ।
चीनको मध्यस्थतामा दुई देशबीचको कूटनीतिक सम्बन्ध पक्कै पुनर्स्थापित भएको थियो, तर यी सम्बन्ध पूर्णतया सामान्य छैनन्। यमनको मुद्दा छ, लेबनानको मुद्दा छ, लिबियाको मुद्दा छ। जसमा द्वन्द्व छ। इरानको आणविक कार्यक्रमलाई रोक्न साउदी अरबलाई अमेरिकाको आणविक सहयोग चाहिन्छ। साउदी अरब कुनै पनि हालतमा इरानसँग आफ्नो हैसियत गुमाउन चाहँदैन।
इस्लामिक देशहरु एक अर्कासँग विविध वषयमा द्वन्द्वी, प्रतिद्वन्द्वी भइरहेकाे अवस्थामा प्यालेस्टाइनलाई एक जुट भएर समर्थन गर्न सक्छन जस्ताे देखिँदैन् । फेरि अमेरिका र पश्चिमा मुलुकहरुले इजरायललाई समर्थन गरिरहेका छन् । उनीहरुकाे विराेध गर्न धेरै इस्लामिक देशहरुलाई गार्हाे हुने देखिन्छ ।
अहिले इजरायलले प्यालेस्टाइनकाे क्षेत्र गाजा कब्जाकाे तयारी गरिरहेकाे छ । गाजामा अहिले सबैकुरा सकिएकाे छ । इन्धन, खानेकुरा, औषधि, विद्युतकाे अभावमा गाजा रहेकाे छ । गाजा क्षेत्रमा इजरायलले अहिले पनि बम खसाइरहेकाे छ भने सहायता सामाग्री लैजान दिएकाे छैन् । जर्मनीले प्यालेस्टाइनलाई दिँदै आएकाे सहायता याे विषय नटुंगिएसम्म राेक्ने जनाइसकेकाे छ । ६ लाखा ५० हजारभन्दा बढी मानिसहरु अहिले पानी नपाएर तड्पिएकाे सयुक्त राष्ट्रसंघले जनाएकाे छ । उसले मानवीय सहायता सामाग्रीहरु लान दिन अनुराेध गरेकाे छ ।
गाजा क्षेत्रका अस्पतालहरुमा लासहरु मात्रै भरिने अवस्था आएकाे बताइएकाे छ । अमेरिकी विदेशमन्त्री इजरायल आएर इरान लगायतलाई हमासकाे पक्ष नलिन चेतावनी दिएका छन् भने गाजा क्षेत्रलाई नियन्त्रणमा लिएर कब्जा गर्न इजरायललाई हाैस्याएका छन् । इरान र सिरियाका राष्ट्रपतिले इस्लामिक देशहरुलाई प्यालेस्टाइनकाे पक्ष लिन अनुराेध गरेका छन् ।
प्रतिक्रिया