अधिकारीहरु भारतमा कृतिम बर्षा गराउन किन खाेजिरहेका छन् ?

एजेन्सी । आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सको युगमा आर्टिफिसियल वर्षा कुनै नयाँ शब्द होइन। बाढी, खडेरी, गर्मी, हावाहुरी, जङ्गलमा आगलागी जस्ता परिस्थितिमा कृत्रिम वर्षालाई नियन्त्रण गर्ने विकल्पका रूपमा चर्चा गरिन्छ।

अहिले दिल्लीमा बढ्दो प्रदुषण र त्यसको कारणले बनेको गम्भीर अवस्थालाई ध्यानमा राखेर यो चर्चा भइरहेको छ । पछिल्लो केही दिनदेखि दिल्लीमा प्रदूषणको स्तर ‘गम्भीर’ रहेको छ। यहाँ गम्भीर भनेको दिल्लीको वायु गुणस्तर सूचकांक ४०१ र ५०० बीच रहेकाे छ।

विज्ञहरूका अनुसार AQI अर्थात एयर क्वालिटी इन्डेक्स  शून्य र ५० बीचमा हुँदा त्यसलाई ‘राम्रो’ भनिन्छ। ५१ र १०० बिचको अङ्कलाई ‘सन्तोषजनक’ मानिन्छ, १०१ र २०० बीचको अङ्कलाई ‘मध्यम’ मानिन्छ, २०१ र ३०० बीचको अङ्कलाई ‘खराब’, ३०१ र ४०० बीचको अङ्कलाई ‘धेरै कमजोर’ मानिन्छ। ४०१ र ५०० ‘गम्भीर’ हो।

प्रदूषणको गम्भीर स्तरसँग जुध्न र यसलाई नियन्त्रण गर्न दिल्ली सरकारले एकपछि अर्को घोषणाहरू गरेको छ। दिल्लीका वातावरणमन्त्री गोपाल राईले प्रदूषण नियन्त्रणका लागि सरकारले विभिन्न कदमहरु चालेको बताए । सरकारले सुझाएका सबै उपायमध्ये क्लाउड सिडिङबाट कृत्रिम वर्षा गराउने सुझावको धेरै चर्चा भइरहेको छ ।

दिल्ली सरकारका मन्त्री सौरभ भारद्वाजले भनेका छन्, “दिल्लीको भौगोलिक अवस्था यस्तो छ कि वर्षको यस समयमा दिल्ली सहित उत्तर भारतका धेरै शहरहरू प्रदूषणबाट ग्रस्त हुन्छन् । यसलाई कृत्रिम वर्षाद्वारा उपचार गर्न सकिन्छ । हिजो हामीले आईआईटी कानपुरका विज्ञहरुसँग बैठक गरेका थियाैं । सर्वोच्च अदालतको सहमति पायौं भने सरकार छिट्टै कृतिम वर्षा गर्न चाहन्छ, यदि यो प्रविधि प्रभावकारी भयाे भने यसकाे अनुसरण दिल्लीलगायत पूरै उत्तर भारतले अनुशरण गर्नेछ।”

यस्तो अवस्थामा प्रश्न उठिरहेको छ कि कृत्रिम वर्षा भनेको के हो ? यो कसरी हुन्छ र प्रदूषण नियन्त्रणमा यो कत्तिको प्रभावकारी छ?

यी सबै प्रश्नहरूको जवाफ आईआईटी कानपुरका सिभिल इन्जिनियरिङका प्राध्यापक एसएन त्रिपाठीले दिएका छन्। उनीसँग गरिएकाे कुराकानी यस्ताे छ ।

कृत्रिम वर्षा भनेको के हो?

जब वायुमण्डलमा प्राकृतिक रूपमा बनेको बादल आफैले वर्षा गराउँछ, त्यसलाई प्राकृतिक वर्षा भनिन्छ। तर कयौं पटक यस्तो हुन्छ कि बादल बन्छन् तर भित्रका केही अपूर्ण प्रक्रियाका कारण पानी पर्न सक्दैनन्। वा पानी परे पनि बादलमा मात्रै रहन्छ र पृथ्वीमा पुग्दैन।

तसर्थ, विशेष प्रविधी अन्तर्गत बादलमा वर्षाको दाना राखेर वर्षा गराइन्छ, त्यसलाई कृत्रिम वर्षा भनिन्छ। यो प्रविधिको नाम क्लाउड सेडिङ हो।

क्लाउड सीडिङ ​​प्रविधि के हो?

‘क्लाउड सीडिङ’ दुई शब्दहरू मिलेर बनेको हुन्छ, क्लाउड र सिडिङ्।

क्लाउड भनेको बादल र सीडिङ भनेको बीउ रोप्नु हो। सुन्दा अनौठो लाग्न सक्छ तर सरल शब्दमा भन्नुपर्दा बादलमा वर्षाको बीउ छर्ने प्रक्रियालाई क्लाउड सिडिङ भनिन्छ ।

यो ध्यान दिन लायक छ कि सिल्भर आयोडाइड, पोटासियम क्लोराइड र सोडियम क्लोराइड जस्ता पदार्थहरू बीउको रूपमा प्रयोग गरिन्छ।यी पदार्थहरूलाई विमान आदिको सहायताले बादलमा स्प्रे गरिन्छ।

यी पदार्थहरूले बादलमा रहेको पानीका थोपाहरू जम्मा गर्छन्। त्यसपछि बरफका टुक्राहरू अन्य टुक्राहरूमा टाँस्छन् र हिउँका टुक्राहरू बनाउँछन्। यी हिउँका टुक्राहरू जमिनमा खस्छन्। क्लाउड सीडिङको लामो इतिहास छ।

अमेरिकी वैज्ञानिक भिन्सेन्ट जे शेफरले क्लाउड सिडिङको आविष्कार गरे। यसको सुरुवात सन् १९४० तिर भएकाे मानिन्छ, विशेष गरी अमेरिकामा त्यो समयमा।

प्रोफेसर एसएन त्रिपाठी बताउँछन्, “बादल नभएको ठाउँमा बिउ रोप्न मिल्दैन। त्यसोभए सबैभन्दा पहिले तपाईंले बादल छ वा छैन, कति उचाइमा छ, तिनीहरूको विशेषताहरू के छन् हेर्नुपर्छ। त्यसपछि पूर्वानुमान वा मापनको मद्दतले तिनीहरूले बादलमा कति पानी छ भनेर पत्ता लगाउँछन्। यसपछि बादलमा उपयुक्त ठाउँमा विशेष प्रकारको रसायन (नुन वा नुनको मिश्रण) राखिन्छ। यो रसायनले बादलको माइक्रोफिजिकल प्रक्रियालाई गति दिन्छ (जस्तै वर्षाका कणहरू, हिउँ)। त्यसपछि पानीको रुपमा जमिनमा खस्छ ।’

बादललाई विद्युतीय झट्का दिने प्रविधि पनि छ, जसको प्रयोग गरेर वर्षा गराउन सकिन्छ । यसमा ड्रोन टेक्नोलोजीको सहयोगमा बादललाई विद्युतीय झटका दिइन्छ । युएईले सन् २०२१ मा यही प्रविधि प्रयोग गरेर कृत्रिम वर्षाको सिर्जना गरेको थियो ।

कृत्रिम वर्षाको आवश्यकता कहिले?

सामान्यतया, खडेरी र बाढीको अवस्था सामना गर्न कृत्रिम वर्षा बनाइन्छ। यसबाहेक, यसको प्रयोग जंगलमा लाग्ने भीषण आगलागी, असहनीय गर्मी वा तातो छाल, आँधी र प्रदूषणलाई कम गर्न पनि गरिन्छ।

प्रदूषण नियन्त्रणमा कत्तिको प्रभावकारी छ ?

इजरायलले नियमित रूपमा कृत्रिम वर्षा उत्पादन गर्छ किनभने त्यहाँ धेरै कम प्राकृतिक वर्षा हुन्छ। आजकल, UAE ले यसलाई अनुसन्धान कार्यक्रमहरू र परिचालन कार्यक्रमहरूमा पनि प्रयोग गर्दछ।

सन् २००८ मा बेइजिङ ओलम्पिकमा चीनले विमान र जमिनमा आधारित बन्दुकको सहयोगमा क्लाउड सिडिङ गरेको थियो। त्यसपछि उनीहरुलाई प्रदूषण नियन्त्रणमा धेरै सहयोग मिलेको थियाे ।

भारतको कुरा गर्ने हो भने भारतमा यसअघि पनि क्लाउड सिडिङ हुने गरेको भए पनि हालसम्म विदेशी विमान, विदेशी बिउ रोप्ने औजार र विदेशी बैज्ञानिक र इन्जिनियरको सहयोगमा क्लाउड सिडिङ भइरहेको छ ।

यो पहिलो पटक हो कि आईआईटी कानपुरले आफ्नै नुन अर्थात् केमिकल विकास गरेको छ, विमान आईआईटी कानपुरकै रहेकाे छ  र बीउ रोप्ने उपकरण पनि भारतले आफैं तयार गरेकाे छ। त्यसैले यदि यो दिल्लीमा प्रयोग गरियो भने, यो पूर्णतया स्वदेशी हुनेछ।

र जहाँसम्म यसको प्रभावकारिताकाे चिन्ता छ, यो बीउमा निर्भर गर्दछ। राम्रोसँग बिउ रोप्ने हो भने यो हरेक हिसाबले प्रभावकारी साबित हुन्छ किनभने ठूलो क्षेत्रमा पानी पर्दा प्रदुषण स्वतः नियन्त्रण हुन्छ ।

यो पहिलो पटक कहिले प्रयोग भएको थियो?

हाल धेरै देशहरूले यसको प्रयोग गरिरहेका छन्। २०१७ मा, संयुक्त राष्ट्रसंघको मौसम संगठनले अनुमान गरेको थियाे कि ५० भन्दा बढी देशहरूले क्लाउड सीडिङको प्रयास गरेका छन्। जसमा अस्ट्रेलिया, जापान, इथियोपिया, जिम्बाब्वे, चीन, अमेरिका र रुसजस्ता देशहरु थिए ।

भारतले पनि प्रयोग गरेको छ । तर भारतजस्तै प्रदुषणबाट ग्रसित चीनले यसको सबैभन्दा बढी प्रयोग गर्छ ।

सन् २००८ मा बेइजिङमा आयोजना भएको ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक खेलअघि चीनले पहिलो पटक क्लाउड सिडिङ प्रविधिको प्रयोग गरेको थियो। जहाँ भारतले पहिलो पटक सन् १९८४ मा प्रयोग गरेको थियो । त्यसबेला तमिलनाडुले ठूलो खडेरीको सामना गरिरहेको थियो। त्यसपछि तमिलनाडु सरकारले सन् १९८४-८७, १९९३-९४ को बीचमा क्लाउड सिडिङ प्रविधिको मद्दत लिएको थियो।

२००३ र २००४ मा, कर्नाटक सरकारले क्लाउड सीडिङको प्रयोग पनि गर्यो। सोही वर्ष महाराष्ट्र सरकारले पनि क्लाउड सीडिङको प्रयाेग लिएकाे थियाे ।